Welcome to Gobinda Prasad Pokharel’s Personal Blog

Pokharel holds an MSc in Environmental Science from Tribhuvan University. He is Nepal based researcher, educator, translator, and science writer with a keen interest in Climate Change, Wetland, ecology, biodiversity, water resources, space exploration, science policy, and health. Pokharel currently serves as a conservation officer at The National Trust for Nature Conservation. Previously, he looked after the science and environment bureau at Kantipur National Daily for over five years. Actively participating in various climate and conservation research projects, he has been honored with numerous National Science Awards from esteemed institutions including the Ministry for Education, Science and Technology, Nepal Academy of Science and Technology (NAST), and the Department of Environment of Nepal.

पूर्वी मोरङमा सवारी दुर्घटनामा कमी

 

,उर्लाबारी,२ साउन
पूर्वी मोरङमा सवारी दुर्घटनामा कमी आएको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष ०७२÷०७३ को तुलानामा ०७३÷०७४ मा दुर्घटनामा कमी आएको हो ।
ट्राफिक प्रहरी कार्यालय पथरीको ०७३÷०७४ को वार्षिक प्रतिवेदनमा यस क्षेत्रमा दुई सय ७३ वटा सवारी दुर्घटना भएका छन् भने अघिल्लो आव ०७२÷०७३ मा तीन सय १८ वटा सवारी दुर्घटना भएका थिए ।
ट्राफिक कार्यालय पथरीका प्रमुख प्रहरी नायव निरीक्षक विष्णु तिम्सिनाका अनुसार ट्राफिक सचेतना र दुर्घटना न्यूनीकरण सम्बन्धि जनचेतनामूलक कार्यक्रमले सवारी दुर्घटनामा कमी आएको हो । ट्राफिक कार्यालय पथरीले आर्थिक वर्ष ०७३÷०७४ को प्रतिवेदनमा दुई सय ७३ वटा सवारी दुर्घटनाका घटनामा तीन सय ९९ वटा सवारी साधनहरु दुर्घटनामा परेको जनाएको छ ।
ती घटनाहरुमा परी ५२ जना पुरुष, १० जना महिला, ४ जना बालक र एक बालिका गरी ६७ जनाको मृत्यु भएको कार्यालयले जनाएको छ । सवारी दुर्घटनामा परी यो अवधिमा एक सय ८० जना अंगभंग भएका छन् । जसमा पुरुषको संख्या बढि छ । दुर्घटनामा परी एक सय ३३ जना पुरुष अंगभंग बनेका छन् । यस्तै,४० महिला, ५ बालक र दुई बालिका पनि दुर्घटनका कारण अंगभंग हुन पुगेको प्रनानि तिम्सिनाले बताउनुभयो । सवारी दुर्घटनाका घटनाहरुमा विशेष गरी मोटरसाइकल दुर्घटना बढि देखिएको छ । कार्यालयका अनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्षमा एक सय ९२ वटा मोटरसाइकल दुर्घटनाका घटना दर्ता भएका थिए ।
यसैबीच, ट्राफिक प्रहरी कार्यालय पथरीको राजस्व संकलनमा वृद्धि भएको छ । आर्थिक वर्ष ०७२÷०७३ को तुलानामा अघिल्लो आर्थिक वर्षमा कार्यालयले २८ लाख ९२ हजार ८ सय बढि राजस्व संकलन गरेको छ । आर्थिक वर्ष ०७३÷०७४ मा कार्यालयले सवारी कारवाहीबाट एक करोड १० लाख ९६ हजार राजस्व संकलन गरेको थियो । सवारी नियम उल्लंघन गर्दा तिरिने जरिवाना शुल्क वृद्धि भएपछि राजस्व संकलन बढि भएको प्रनानि तिम्सिनाले बताउनुभयो ।
आर्थिक वर्ष ०७३÷०७४ मा यस क्षेत्रमा १८ हजार सवारी साधन कारवाहीमा परेका थिए, जुन त्यसअघिको वर्षभन्दा आठ सयले कम हो । कारवाहीमा परेका सवारी साधानहरु मध्ये मोटरसाइकल बढि छन् । ६ हजार ९ सय ६६ वटा मोटरसाइकल कारवाहीमा परेका थिए । कारवाहीमा परेको ती मोटरसाइकल चालकलाई जरिवाना बापत कार्यालयले ५१ लाख ९ हजार ५ सय राजस्व संकलन गरेको थियो ।
यस्तै, कार्यालयले तीन हजार ७ सय ९५ वटा जीप तथा भेनबाट १९ लाख ९४ हजार, तीन हजार दुई सय १९ वटा ट्रकबाट १७ लाख ५ हजार ५ सय, एक सय ७७ वटा बसबाट ६ लाख ७४ हजार ५ सय, दुई हजार ५ सय ६४ वटा ट्याक्टरबाट १४ लाख ५० हजार र अन्य दुई सय ८० वटा सवारी साधनबाट एक लाख ६२ हजार ५२ रुपैँया राजश्व कारवाहीबाट संकलन भएको ट्राफिक कार्यालय पथरीका प्रहरी जवान मगेन्द्र प्रधानले जानकारी दिनुभयो ।
उर्लाबारीदेखि गछियासम्म कार्यक्षेत्र रहेको ट्राफिक प्रहरी कार्यालय पथरी मातहत ५ वटा अस्थायी ट्राफिक पोष्टहरु रहेका छन् । सवारीका चाप अत्याधिक भएको यस क्षेत्रमा ट्राफिक प्रहरी १८ जना मात्र छन् । ट्राफिकलाई चाहिने उपकरणको अभाव हुँदा यस क्षेत्रमा ट्राफिक प्रहरीले सहज रुपमा काम गर्न नपाएको देख्न सकिन्छ । लाइसेन्स नभएका मोटरसाइकल चालकहरुका कारण सवारी दुर्घटना गराउने हुँदा यस क्षेत्रमा ‘हिट एण्ड रन’ केश बढी नै हुने गरेको छ ।

उर्लाबारीमा किन हार्‍यो एमाले ? (विश्लेषण)

– गोविन्द पोखरेल

उर्लाबारी । ‘जितिन्छ भनेको हारियो’ उर्लाबारीको वडा नम्बर ३ मा एमालेले हारेपछि एक नेताले दिएको अभिव्यक्ति हो यो । हुन त उर्लाबारीमा एमालेले वडा नम्बर १ देखि ५ अनि ८ र ९ नम्बर वडामा पहिलेदेखि नै जित्छौ भन्दै आएको थियो । चुनावी परिणाम सोचे जस्तो भइदिएन । यसले जित्छु भनेको वडा नम्बर २, ३ र ५ मा कांग्रेसले आफ्नो झण्डा गाड्यो । चुनावमा सिद्धान्त गौण हुन्छ, यहाँ अंक गणितको खेल शुरु हुन्छ । जसले बढी अंक ल्याउछ, उही विजेता ठहरिन्छ ।

कुनै पनि पार्टी बलियो हुनका लागि उसका सिद्धान्त र विचार, संगठनको आधार, जनसम्पर्कको आधार, संघर्षको क्षमताको विकासको आधार बलियो हुनुपर्छ भनिन्छ । एमाले उर्लाबारीको यो आधार सबै भत्किएको छ । मतदातालाई उर्लाबारी एमालेले सधैं नै ‘बाउको बिर्ता’ सम्झियो । र, यसपालि दोस्रो संविधानसभाको चुनावभन्दा राम्ररी पछारियो । उर्लाबारीमा एमालेका केपी ओलीले असार १५ मा विपक्षी दलहरुलाई हिलोमा पछार्नु पर्छ भनेका थिए, उर्लाबारीमा एमाले आफै हिलोमा पछारियो ।

गोविन्द पोखरेल

मेयरमा पदमा एमालेका उम्मेदवार भुपालसिं जिमीले फराकिलो मत अन्तरले कांग्रेसका खड्ग फागोसँग हारे । लेखक कुनै राजनीतिक विश्लेषक हैन । राजनीति जान्दैन पनि । पंक्तिकारको नजरमा उर्लाबारीमा एमाले हार्नुका कारणहरु उल्लेख गर्न खोजिएको छ:

उम्मेद्वार छनोट :

चुनावमा जब हारिन्छ, अनि उम्मेदवार नै राम्रो थिएन भन्ने गरिन्छ । उर्लाबारीको हकमा एमालेले उम्मेदवार छनोटमा गुटबन्दी गरेको प्रष्ट देखिन्छ । केही वडाहरुमा एमालेले उम्मेदवार छनोट गर्ने क्रममा त्रुटिहरु देखियो । जस्तै,वडा नम्बर ५ का वडाध्यक्ष उम्मेदवार एमालेका पुराना कार्यकर्ता भएपनि उनी पार्टीमा त्यति सक्रिय थिएनन् । वडा नम्बर–६ का वडाध्यक्ष उम्मेदवार एमालेमा त्यति सक्रिय थिइनन् । वडा नम्बर–२ का वडाध्यक्ष उम्मेदवार पार्टीमा सक्रिय भएपनि उनी बढी ढुक्कका कारणले चुनाव हारे ।

वडा नम्बर–३ का उम्मेदवार आफ्नै व्यक्तिगत कारणले पराजय व्यहोरे । यस्तै, एमालेभित्रको गुट–उपगुटले एकले अर्कालाई सिध्याउने खेल भएपछि एमाले पराजय हुन पुग्यो । उम्मेदवार छनोटको क्रममा एमालेमा गुटगत राजनीति हावी हुँदा टिकट वितरण पहिलेदेखि नै विवादित बनेको थियो ।

एमालेमा चुनाव जित्ने अह्मता थियो :

कांग्रेसका मेयर उम्मेदवारलाई एमालले हलुका रुपमा लियो । उसले मधुमल्ला, राजघाटबाट आफ्नो पक्षमा बढी मत आउनेपछि चुनाव जितिन्छ भन्दै बस्यो । आफ्नो लालकिल्ला कसैले तोड्न नसक्ने उसको अहम्ताले अन्त्यमा एमालेलाई नै पोल्यो ।

पार्टी धारण राख्न नसक्नु : विपक्षी पार्टीहरुका सामान्य समर्थक पनि चुनावी प्रचारप्रसारमा हिंडेका थिए । उर्लाबारी नगर क्षेत्रमा रहेका एमालेका पार्टी संगठित सदस्यहरुलाई कुनै भेला नगरी चुनावी प्रचारप्रसारमा हिड्यो । जसका कारण एमालेका कार्यकर्ता एवं सदस्यहरुमा नैराश्यता उत्पन्न भएको बुझ्न सकिन्छ । उर्लाबारीको स्थानीय तह चुनावी प्रचारप्रसारमा एमालेका धेरै समर्थक खुल्ला रुपमा भोट माग्दै हिडेनन् । यो पनि हारको अर्को कारण हुन सक्छ ।

कांग्रेस खट्यो, एमाले हट्यो :

नेपाली कांग्रेसको खटाइ यो चुनावमा धेरै नै थियो । एमालेको तुलानामा नेपाली कांग्रेसले चुनावमा धेरै खट्यो । एमालेले युवा संघ र अनेरास्ववियुबाहेक उसका कुनै भ्रातृ संगठनलाई चलायमान बनाउन सकेन । नेपाली कांग्रेसले चुनावका लागि भनेर धेरै पहिलेदेखि नै खटेको थियो । एमालेले चुनावको मिति हुनुभन्दा एक महिनाअघि मात्र खट्यो । जसका कारण एमालेका मेयर सबै टोलमा पुग्न सकेनन् ।

साना दलहरुसँग समन्वय गर्न नसक्नु :

यो चुनावमा उर्लाबारीमा नेपाली कांग्रेसले आफ्नो पार्टीगत मतले मात्र जितेको देखिदैन । उसले साना दलसँग समन्वय गर्‍यो र सफल पनि बन्यो । साना दलहरुलाई ‘क्यास’मा लिन नसक्नु पनि एमाले हार्नुको अर्को कारण हो ।

एमाले विरोधी शक्ति एक हुनु :

केन्द्रीय राजनीतिमा एमाले विरोधी शक्ति एक भएको दृष्टान्त तल्लो तहमा आएर पनि देखियो । एमाले विरोधी शक्तिलाई कांग्रेसले हातमा लियो । अहम्ता र घमण्डका कारणले उर्लाबारीमा एमाले हार्‍यो । यस्तै, एमालेभित्रको अन्तरद्वन्द्वमा यो चुनावमा नेपाली कांग्रेसले मज्जाले खेल्यो । असारमा अन्य दलहरुलाई हिलोमा पछार्छु भन्दै हिडेको एमाले, उर्लाबारीमा भने कांग्रेसले राम्ररी नै पछार्यो ।

नेतृत्व तहको कमी कमजोरी :

उर्लाबारीमा एमालेका नेता हुँ भन्दै हिड्ने सबै ‘ठालू’ पल्टने गर्छन् । एकले अर्कालाई नगन्ने परिपाटी एमाले नेताहरुमा हावी छ । टिकट नपाएको झोकमा ‘पार्टीलाई सिध्याइदिन्छु भन्दै हिड्ने’ उर्लाबारीका एमाले नेतागणले आफ्नो नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न सकेनन् । जसका कारण एमालेले अरुसँग समन्वय गर्न चुक्यो ।

माओवादीलाई विश्वासमा लिन नसक्नु :

माओवादी केन्द्रलाई एमालेले विश्वासमा लिन नसक्नु पनि उसको हारको कारणमध्ये एक हो । वडा नम्बर २ र ६ मा एमालले माओवादीलाई सघाएर चुनावमा जाँदा एमालेलाई फाइदा थियो । कम्युनिष्ट शक्ति एक हुन नसक्नु एमाले हारको अर्को कारण हो ।

आर्थिक चलखेल :

एमालेले पराजय भोग्नुको अर्को कारण थियो, आर्थिक चलखेल । विपक्षी पार्टीहरुले आर्थिक चलखेल गरिरहँदा एमाले मौन रह्यो । उसले चुनावमा खर्च नगर्ने रणनीति अपनाएपनि त्यसको घाटा उसैलाई हुन गयो । एक्काइसौं शताब्दीमा राजनीतिज्ञहरु आर्थिक चलेखेललाई चुनाव जित्ने अस्त्र मान्छन् । केही ठाउँमा एमालेले चलखेल गर्न खोजेपनि त्यो प्रभावकारी भने देखिएन ।

तडकभडक देखाउन नसक्नु :

कतैपनि नलागेका मतदातालाई आकर्षित गर्न तडकभडक र प्रचारबाजी पनि आवश्यकत पर्छ । एमालेले अन्य विविध क्षेत्रमा तामझाम देखाएपनि उर्लाबारी नगर क्षेत्रका चोकहरुमा उसले तडकभड देखाउन मात्र सकेन,आफ्नो मेयर उम्मेदवारको प्रचारका लागि कुनै अस्त्रै प्रयोग गर्न सकेन ।

आफ्नो मत सुरक्षित गर्न नसक्नु :

पार्टीभित्रको मत सुरक्षित गर्न नसक्नु एमाले हार्नुको अर्को कारण हो । पार्टी पंक्तिमा उसले आफ्नो मत सुरक्षित राख्ने रणनीति अपनाउन सकेन ।

स्वयंसेवक परिचालन :

चुनावको दिन एमालले आफ्नो स्वयंसेवकलाई परिचालन गर्न सकेन । उसका विपक्षी दलहरुले व्यवस्थित ढंगले स्वयंसेवक परिचालन गरेर मतदातालाई आकर्षित गर्न सफल बने ।

विपक्षीलाई कटाक्ष गर्न नसक्नु :

चुनाव जित्ने अर्को अस्त्र हो, कटाक्ष । एमालले विपक्षी दलहरुलाई कटाक्ष गर्न सकेन । भ्रम चिर्न नसक्नु नै एमालेको हार पहिलेदेखि नै देखिएको थियो ।

विपक्षीको अन्तरकलहमा खेल्न नसक्नु :

एमालेले विपक्षी दलहरुभित्रको अन्तरकलहमा खेल्न सकेन । जसका कारण अन्य दलहरुको भोट उसले तान्न सकेन ।

एमालेका मेयर उम्मेदवारको ‘ड्यासिङ पावर’नहुनु :

कांग्रेसका मेयर उम्मेदवारसँग ड्यासिंङ पावर थियो । उनी मतगणनास्थल पुग्दा माहोल नै अर्को हुन्थ्यो । कांग्रेसका स्वयसेवकले स्कर्टिङ गरेर डुलाउथे, जसको असर कुनै पक्षमा नलागेका मतदातालाई भयो, भोट खड्ग फागोलाई हाले ।

गुटगत राजनीति :

उर्लाबारीमा एमाले नेता हुँ भन्दै हिड्नेहरु गुटगत राजनीतिलाई बढी पश्रय दिने गरेका छन् । योग्य उम्मेदवार भन्दा पनि आफ्नो पक्षको मानिसलाई टिकट दिने अनि अन्तरघात गर्ने परिपाटी छ । गुटगत राजनीतिका कारण एमालेमा देखिएको अन्तरघातलाई विपक्षी दलहरुले उर्लाबारीको चुनावमा एमालेमा ‘लोकतन्त्र’देखिएको बताएका थिए । सात सूर्य सात छाप भन्दै भोट मागेको एमालेलाई गुटगत राजनीतिका कारण धेरैले एक रुख ६ छाप भोट खसालेका थिए ।

खड्ग फागोको लहर :

आम जनमानसमा खड्ग फागो स्थापित व्यक्तित्व हुन् । उनलाई एकपटक अवसर दिनुपर्छ भन्ने आममतदातामा देखियो । फागोको सहयोगी भावना र पार्टी नहेरी काम गरिदिने व्यवहारबाट आमा मानिस प्रभावित बने । जसका कारण उनले इतर पार्टीका मतका साथै आममतदाताको मन जित्न सफल हुँदै अत्यधिक मतका साथ विजयी बने ।

उर्लाबारीमा एमालेका नेताहरु विरुद्ध सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश देखिन थालेको छ । विगतका कमीकमजोरीलाई नसच्याए, एमाले उर्लाबारीबाट ‘आउट’ हुने सम्भावना पनि उतिकै छ ।

मुस्ताङ भ्रमणका यादहरु

गोविन्द पोखरेल

जोमसुमै बजारमा १२ बजे हावा सरर
ए हजूर घर हाम्रो पोखरा
अहिलेसम्म भा छैन घरबार
घर हाम्रो पोखरा…
चर्चित ब्याड नेपेथ्यले गाएको यो गीत काली गण्डकी किनारमा अवस्थित जोमसुममा बहने हावालाई इंकित गरेको छ । हिमाल पारीको जिल्ला मुस्ताङ पुग्ने रहर कसलाई पो नहोला र ? स्वदेशमै रमणिय ठाँउ छैन भन्नेहरुका लागि मुस्ताङको वातवरणले गिज्याइरहेको छ । तीव्र गतिको जोमसुममा बहने त्यो चिसो हावा सम्झनलायक छ ।
२०७३ साल मंसिर २१ दिउसो दुई बजे कालीगण्डकी किनार हुदै बेनीबाट मुस्ताङका लागि गाडीमा चढियो । नदीको तिरैतिर पहरा फोरेर बनाइएको त्यो बाटोमा ७६ किलोमिटरको यात्रा तय गर्नुपर्ने । झ्यालबाट बाहिर हेर्दा मुटुको ढुकढुकी थामिनसक्नुको ! खाल्डाखुल्डी सडकमा गाडि कुदाउने ती चालकको साहस वास्तवमै प्रशांसायोग्य छ । भिरै भिरको यात्रा थियो । अन्तिम सिटमा बसेर पहाडी क्षेत्रको कच्ची सडकमा हिड्दाको पहिलो अनुभव थियो ।


बस तलमाथि उफ्रनु र ढल्किनु त्यो यात्रामा स्वभावीक थियो । तर,बादलसँगै लुकामारी खेलिरहेको हिमालको दृश्यलाई कैद गर्न निकै गाह्रो भयो । हल्लिएको गाडि अनि साँघुरो बाटोमा हिमालको फाटो लिन हम्मेहम्मे पर्ने । हल्लिएको हातले तस्वीर कैद गर्नुपर्ने ! सुसाइरहेको अग्लो झरना, तलपट्टिको अन्ध गल्छी अनि नदी किनार र भिरालो निकै डरलाग्दा देखिन्थे । झरनाहरुले मन त प्रफुलित पार्थे,तर डर यथावत रहन्थ्यो । राती ९ बजे जोमसुम बजार पुगियो । एक ठाँउ गाडि बिग्रिए कारण अवेर हुन पुगेको थियो हाम्रो त्यस दिनको यात्रा । त्यहाँ स्थित एक होटलमा बास बसियो । घण्टौँसम्मको बसको सफरले शरीर पनि थाकेको थियो । चाडै नै निदाएछु ।
मंसिर २२ गते विहान । शिरशिर हावा चलि नै रहेको थियो । टलक्क टल्कििएको सेतो हिमाल,हिमाल मुनिका नाङगा डाँडा अनि डाँडा मुनि बग्ने गण्डकी खोला । आहा ! साह्रै रमणियो देृश्य देखिएको थियो । चिसो हावाको त्यो वेगमा हात ल्याउदा बेग्लै अनुभव । नाङगा डाँडालाई पछाडि देखाएर फोटाहरु धेरै नै खिच्यौँ । मित्र उज्जवल,दिपक,अभिषेक,पवन,नेत्रसँग फोटाहरु खिचियो । साथीहरु शान्ति, सुशिला, सञ्जु, सुस्मिता, लिला,सरिता,गिता, आनन्द,विवरण,विपिन,विजयले पनि आ–आफ्ना फोनमा दृश्य कैद गरे ।
काली गण्डकी खोलाको किनारमा अवस्थित जोमसुम हिमाल पारीको जिल्ला मुस्ताङको सदरमुकाम हो । हिमाल पछाडि अवस्थित रहेकाले मुस्ताङलाई हिमाल पारीको जिल्ला भनिएको हो । जोमसुम बजारबाट केही मिटरको दुरीमा अवस्थित बौद्ध गुम्बा निकै नै कालात्मक तरिकाले निर्माण गरिएको छ । गुम्बामा विहानै देखि भिक्षूहरुको उपस्थिती देखिन्थ्यो । त्यहाँबाट देखिने नाङगा डाँडा,हिमाल,उजाड पहाड अनि डाडामा खोपिएका गुफाले बेग्लै रौनक दिन्छ । पृथ्वी मै स्वर्ग भेटिएको आभाष भएको थियो ।
जोमसुमबाट मुक्तिनाथ जानका लागि छुट्टै गाडि लाग्छ । जोमसोमबाट मुक्तिनाथको दुरी २६ किलोमिटर हो । भ्रमण टोलीमा धेरै सदस्य भएकाले बस रिजर्भ गरियो । ८ बजे मुत्तिनाथका लागि जोमसुमबाट प्रस्थान ग¥योैँ । काली गण्डकीको बगरै–बगरमा गाडी हिड्ने ट्रायाक खोलिएको छ । चट्टानका पहाड हेरौँहर्रौँ लाग्ने । हिउँले ढाकिएको पहाड,धावुलागिरी हिमालको हिम श्रंखला ज्यादै मनोरम देखिएको थियो । हिमालबाट बग्ने काली गण्डकी नदीको त्यो किनारको दृश्य सायद पृथ्वीको अन्य कुनै ठाँउमै छ । ती दृश्यहरु हेर्दा हेर्दै मुक्तिनाथ कतिखेर पुगिएछ । पत्तै भएन । डेढ घण्टाको गाडी यात्रा भएको थियो ।
नाङगा डाँडाबाट हावासँगै आउने बलुवाका कणले मुक्तिनाथ धुलाम्मे छ । मन्दिर जानका लागि घोडाचढिको व्यवस्था पनि गरिएको छ । हिडेरै जाने निधो गरियो ।


आधा घण्टा उकालो चढेपछि तीन हजार सात सय १० फिट उचाईमा अवस्थित पवित्र मुक्तिनाथ मन्दिर पुगियो । मन्दिर प्रवेशसँगै सुनिने पानीको छङछङ आवाज अनि हातैले छुन सकिएला जस्तो देखिने त्यो पहाडले बेक्लै अनुभूति दिलाउथ्यो । मन्दिर परिसरमा रूख, बिरुवा त थिए तर उजाड । रंगीन ध्वजापातकाले भुई सजाइएका थिए । कैलाशको हिमालको काखमा अवस्थित मुक्तिनाथ मन्दिरको त्यो चिसो बतासले भिन्नै ठाउँमा पुगेको अनुभव दिलाउथ्यो । साथी दिपकले मन्दिर क्षेत्रबाट देखिने धौलागिरि, निलगिरि हिमचुली देखाउदै तस्विर पनि खिचे ।
हिन्दू र बौद्ध धर्मालम्बीहरु दुवैका लागि यो मन्दिर प्रसिद्ध छ । दुवै धर्मलम्बीको साझा धार्मिक स्थल एउटै स्थानमा हुनु आपैmँमा एक चमात्कार हो । धार्मिक सहिष्णुताको यो भन्दा गतिलो उदाहरण संसारका अन्य मुलुकहरुमा विरलै पाइन्छ ।
यो मन्दिरलाई हिन्दू धर्मालम्बीहरुले मुक्ति क्षेत्र र बौद्धधर्मालम्बीहरुले ‘सय पानी’ अर्थात छुमिङ ग्यात्सा भन्दा रहेछन् । तिब्बतीहरुको २४ वटा तान्त्रिक स्थलहरुमध्ये छुमिङ ग्यात्सा पनि एक हो । जुन नेपालमा छ । मुक्तिनाथमा हावा, पानी,आगो अनि पृथ्वी सबै उपस्थिती पाइन्छ । यो ठाँउलाई सृष्टिकार ब्रह्माले शक्ति आर्जेको ठाँउको रुपमा पनि चिनिन्छ । प्यागोडा शैलीमा निर्मित यो मन्दिरभित्र प्रवेश गरेसँगै आगो बलेको स्थान देख्न सकिन्छ । मन्दिरमा पूर्ण कदको भग्वान नारायणको मूर्ति अवस्थित छ ।
मुक्तिनाथ शालिग्रामका लागि प्रसिद्ध मनिन्छ । धार्मिक ग्रन्थमा भगवान विष्णूले यस ठाँउबाट मोक्ष प्राप्त गरेको भन्ने किब्दन्ती रही आएको छ । जहलान्दरकी श्रीमती विन्दा पति व्रत थिइन् । पतिव्रत विन्दाको भग्वान विष्णु धर्मनाश गरिदिएपछि विन्दाले श्राप दिएकी थिईन् । विन्दाले विभिन्न वस्तुहरु भएर वस्नु भनि श्राप दिएकी थिइन् । भगवान विष्णुलाई ढुंगा भएर वस्नु भनेपछि,मुक्तिनाथ किनारमा भग्वान विष्णू शालिग्राम भएर बसेको किब्दन्ती छ ।
शालिग्रामलाई हिन्दूहरुले पवित्र शिलाको रुपमा लिन्छन् । शालिग्रामलाई पूजनीयको रुपमा लिइन्छ । शालिग्राम नेपालको काली गण्डकी नदीमा मात्र पाइन्छ ।


मुक्तिनाथ मन्दिर परिसरमा एक सय ८ वटा धाराहरु छन् । यी धारामा नुहाए शुद्ध भइने धार्मिक मान्यता छ । साँढेको मुखाकृतिबाट पानी बगेको छ । यो धाराबाट निस्किएको पानी ज्यादै चिसो हुन्छ । चिसोको प्रवाह नगरी साथी उमेश,छवि,कमल,रविन,सुरज,अभिषेक,सुवास लगायतले धारामा नुहाए । धाराहरुमा नुहाएको खण्डमा पाप पखालिन्छ भन्ने धार्मिक मान्यता छ । यस्तै, मुक्तिनाथ मन्दिर अगाडि दुई पोखरी छन् । धाराबाट आएको पानी यहाँ संकलन हुन्छ । डुबेर नहुउन मन पर्नेका लागि यो पोखरीको निर्माण गरिएको हुनसक्छ ।
मुक्तिनाथमा वर्षायामका समय बाहेक अन्य महिना भीड हुन्छ । सोह्र श्राद्धका बेला कागबेनी आउने तीर्थालूहरु यहाँ आएरै छाड्छन् । त्यतिखेर यहाँ धेरै नै भीड हुने गरेको स्थानीय पेम्बा गुरुङले बताईन् । वर्षेनी मुस्ताङमा लाखौँ भक्तालूहरु देश विदेशबाट आउने गरेका छन् ।
मन्दिरबाट फर्कदा शान्तिराम सर सँगै आइयो । केही साथीहरु मन्दिरमै थिए । मुक्तिनाथबाट फर्कने क्रममा रानीपौवा पनि निस्कियो । तीन सय वर्षअघि सुवर्ण प्रभाले ‘धर्मपौवा’को नाममा निर्माण गरेकी थिइन् । त्यहीबाट यो भवनको नाम रानीपौवा रहन गएको हो । रानीपौवामा खाना र बस्नका व्यवस्था रहेको बताइएपनि सो भवनमा हाल प्रहरी कार्यालय अवस्थित छ ।

मुक्तिनाथ मन्दिर दर्शन गरी फर्कदा मध्यान्नको १२ बजेको थियो । त्यहाँ स्थित एक होटलमा थकाली खाना खाइयो । त्यहाँका होटलहरु सबै सुविधासम्पन्न तथा होटल व्यवसायमा धेरै नै लगानी रहेको पाइयो । उजाड पहाडमुनिको ती दृश्यहरुलाई अबको केही वर्षमा ‘कंक्रिट’ले ढाकिने हाम्रो भ्रमण टोलीले विश्लेषश गर्यो ।
तीन बजेको थियो,जोमसुम पुग्दा । त्यसैदिन राती साढे ८ बजे बेनी बजार पुगेर बास बस्यौँ । मंसिर २३ गते विहान ५ बजे हाम्रो गाडि पूर्वतर्पm हानियो । २२ घण्टाको बस यात्रापछि सबै आ–आप्mनो गन्तव्यतर्फ पुगे । त्यो २२ घण्टाको सफर भने यादकार रहन पुग्यो । यो पंक्तिकार,मित्र सुवास अनि सुरज मिली एउटा कार्यक्रम बनाइयो । कार्यक्रमका लागि बनाइएका पात्राहरुःभष्मे डन, भ्याक्सो, झोल, ग्यान्टे, अल्कोहलिक, हात्ती, साढे, पप्पी, रुन्चे, दलाल, बेहुला, मोडल,रज्नीकान्त,साइलेन्ट किलर,गफाडी,टूरिस्ट,भाडा माज्ने अनि बार डान्सर जस्ता पात्राहरु बनाइएका थिए । ती पात्राहरुका कारण भ्रमण टोलीका सदस्यहरुले त्यो सफरलाई मिस गरिरहनेछन् ।

के यी पत्नी पीडितले न्याय पाऊलान् ?

दुई छोरी र एक छोराकी आमा श्रीमानले कमाएको साह्रा सम्पत्ति लिएर भाग्दा कस्तो होला ? श्रीमान विदेश भएको मौका छोपी दुई वर्षको काखे छोरा अनि ५ र १० वर्षकी छोरीहरुलाई छाडेर भाग्दा के होला ? नानीहरुको अवस्था कस्तो हुदो हो ? नियमति फोन सम्पर्क हुदाहुदै पनि ३९ महिनापछि स्वदेश फर्कदा सहरावीहिन नानीहरु देख्दा ती अभागी बाबूलाई कस्तो भयो होला ? भोग्नेलाई नै थाहा हुन्छ !
मोरंग टाँडी–२का जितेनहाङ लिम्बू(नाम परिवर्तन) लाइ भयो यस्तै । ३९ महिनापछि मकाउबाट स्वदेश फर्कदा आप्mनो सहारा विहिन नानीहरुसँग भेट्दा उनी भक्कानिए । विदेशीहरुको गुलामी गरेर कमाएको पैसा उनकी श्रीमतीले लिएर भागिन् । मकाउ र इराकमा गरी साढे ६ वर्ष काम गरेर आर्जेको सम्पत्ति लिई तीन छोराछोरीलाई छाडेर भाग्दा ती निर्दयीलाई के भन्ने लिम्बूले सोच्नै सकिरहेका छैनन । न्यायको खोजीमा उनी भौतारिदै बीहिबार इलाका प्रहरी कार्यालय पुगे । कार्यालय परिसरमा उनले ‘श्रीमती हराएको’ विषयमा निवदेन दर्ता गराउदै आप्mनो विगतका दिनहरु सुनाउन थाले ।
२०५९ सालमा जितेनहाङले मोरंङ टाँडी–२का विरबहादुर माखिमकी एलिना भनेर चिनिने रुपमाया लिम्बूसँग विवाह बन्धनमा बाँधिएका थिए । सशस्त्र प्रहरीका जवान उनीे विवाह भएको चार वर्षपछि जागिर छाडी कमाउनका लागि भनेर इराका हानिए । मुलुकमा २०६३सालमा गणतन्त्र आउदै उनी आप्mनो सुनौलो भविष्य बनाउनका लागि भनी दुई वर्षकी छोरी र श्रीमतीलाई छाडेर इराका गएका थिए । जोखिमपूर्ण काम गर्दा इराकमा लिम्बूले मासिक दुई लाख १७ हजार पाउथे । ४१ महिनासम्म इराकमा रहदा उनले पटकपटक गरी श्रीमतीलाई करिब ५० लाख रुपैँया पठाएका थिए । श्रीमानले पठाएको रकमबाट रुपमायाले नि उर्लाबारी–२ स्कूलडाँडामा १६ धूर जमिन र टाँडी–२ स्थित चोक्टे भन्ने ठाँउमा घर सहित ८ रोपनी जमिन खरिद गरेकी थिइन् । घर घडेरी सबै श्रीमतीको नाममा थिए । २०६५ सालमा जितेनहाङ स्वदेश फर्के । २०७० सालसम्म स्वदेशमा रहँदा लिम्बू दम्पत्तिका अन्य दुई सन्तान जन्मिए । सुखमयले उनीहरुको जीवन व्यतित भइरहेको थियो ।
२०७० सालमा जितेनहाङको मकाउका लागि भिसा लागेपछि पुनःविदेशीए । ३९ महिनासम्म मकाउ बसिकेपछि उनी गत असोज २२ फर्कदा भयभित बने । मकाउमा रहदा श्रीमतीलाई पठाएको १६ लाखको के कुरा, उनले आप्mनो घर र घडेरी नै बेचिएको थाहा पाए । छोराछोरीको कान्ति विजोग देखे । घरमा श्रीमती थिइनन् । डेढ वर्ष अघि नै(२०७२ साल वैशाख) श्रीमती भागेको थाहा भए । छोराछोरीको अवस्था देखेर उनले आप्mनो आँशु थाम्न सकेनन् ।
घर र जग्गा गरी श्रीमतीले ७६ लाख बेची भागेको थाहा पाए । श्रीमतीले एक करोड १० लाख बराबरको सम्पत्ति लिएर भागेको पीडित लिम्बू बताए । टाउकमो ठूलो भज्रपात परेको बताउदै उनले भावुक हुदै भने–‘मलाई जोगी नै बनाएर भागिछे । कमसेकम छोराछोरीको त माया हुन्छ नि ! ’
‘घर घडेरी र नगद के कुरा, निष्ठूरीले मेरी बहिनीको दुईतोला सुन र घरको ६ तोला सुन समेत लिएर भागिछे’लिम्बूले भने–‘भाडामा बस्ने नै बनाइ । ’ हाल जितेनहाङ उर्लाबारी–१मा एक घर भाडामा लिई छोराछोरीका साथ बसेका छन् ।
प्रहरी कार्यालय परिसरमा लिम्बूले आप्mनो विगत सुनाइरहदा इलाका प्रहरी कार्यालय उर्लाबारीका प्रहरी निरीक्षक समेत भावुक देखिन्थे । भने–‘कानूनी अड्चनहरु धेरै नै छन् । पुरुष हिंसा देखीएपनि नेपालको कानूनमा यो सम्बन्धि कानून नै निर्माण भएको छैन । मानिस हराएको निवदेनको आधारमा श्रीमतीको खाजी गर्न मात्र सक्छौँ ।’
श्रमीतको खोजी गर्नका लागि जितेनहाङले ससुरालीकहाँ जादा समेत उल्टै हप्कादप्की खानुपरेको गुनासो गरे । आप्mना व्यथाहरु सुनाउदै श्रीमतीको खोजी गर्न आग्रह गर्दै उनले आफूलाई न्याय दिलाइदिन कानूनका ज्ञाताहरुसँग आग्रह समेत गरेका छन् । आप्mनो साहारका कोही नभएको उनले बताए ।

‘श्रीमती हराएको सूचना’निवदेन बढेः
चालू आर्थिक वर्षको कत्र्तिक पहिलो सातासम्म इलाका प्रहरी कार्यालय उर्लाबारीमा ‘श्रीमती हराएको’ निवेदन दिनेको संख्या ८ पुगेको छ । श्रीमान वैदेशिक रोजगारीमा रहदा छोराछोरीलाई घरमै छाडेर नगद र गरगहना लिएर भागेको भन्दै ‘श्रीमती खोजिदिन’भन्दै इलाका प्रहरी कार्यालयमा पीडितहरु आउने गरेका छन् । भागेका अधिंकाश अन्य केटासँग विवाह बन्धनमा बाँधिने गरेका छन् । श्रीमती अन्य केटासँग भागे पनि श्रीमानले अर्को केटीसँग विवाह गर्दा ‘बहुविवाह’मुद्दा लाग्ने डरले ती ‘श्रीमती पीडित’न्यायको खोजीमा भौतारिदै गरेका छन् ।
उर्लाबारी नगर क्षेत्रबाट चालू आर्थिक वर्षमा नगद सहित गरगहना लिएर भाग्नेहरुमा टाँडी–४की कमला पराजुली,उर्लाबारी–६की राधिका श्रेष्ठ,उर्लाबारी–४की सीता तामाङ,मधुमल्ला–७की आशा मगर,उर्लाबारी–६की जानुका राई रहेका छन् । भागेका ८ जना मध्ये दुई जना फर्केर पारिवारीक मिलापत्र गरेर बसेको इलाका प्रहरी कार्यालय उर्लाबारीका निरीक्षक राजकुमार राईले जानकारी दिए । इलाका प्रहरी कार्यालय उर्लाबारीको महिला तथा बालबलिका विभागकी सुनिता चौधरीका अनुसार भागेकाहरु अधिकांशले नगद लिएर गएको उजूरीहरु उल्लेख गरिएको जानकारी दिइन् । भागेका अधिकांशहरुको छोराछोरी रहेको तथा श्रीमान वैदेशिक रोजगारीमा आबद्ध रहेको चौधरीले बताइन्!

समस्या बन्दै अव्यवस्थित घडेरी प्ल्टीङ

भौतिक सुःख र सहरीया बन्ने होडमा धमाधम भौतिक संरचनाहरु निर्माण हुन थालेका छन् । विकासको द्योतक मानिने भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरिए पनि जथाभावी रुपमा गरिने यस्ता क्रियाकलापले प्रकृतिक सौन्दर्यतामा मात्र नभएर वातवरणीय समस्या समेत निम्तन थालेको छ । खेतीयोग्य जमिनहरुमा धमाधम भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरिनु नै खाद्य संकट निम्तिने खतरा बढ्न थालेको छ ।
तीव्र रुपमा भौतिक संरचनाहरु निर्माण तथा अव्यस्थित घडेरी प्लटीङले वातवरामा कस्तो प्रभाव परेको छ । सबैले बुभ्mनु जरुरी छ । ‘क्षणिक आनन्द’ प्राप्तिका लागि घडेरी व्यपारीहरु वातवरणीय समस्या निम्त्याउन लागि परेका छन् ।

जनमानसमा घडेरी प्लटीङले विकास हुने मानसिकता त्याग्न आवश्यक रहेको छ । वातावरणलाई अव्यवस्थित रुपमा गरिएको घडेरी प्लटीङले कत्तिको असर पु¥याइरहेको छ ? पैसाका लागि मरिमेट्नेहरुले उब्जनी हुने जमिनमा जथाभावी रुपमा भौतिक संरचनाहरु खडा गरी मरुभूमिकरणको खतरा निम्तयाउन थालेका छन् ।

बढ्दो अवस्थामा रहेको जनघनत्वका लागि उचित ठाँउको अवश्यकता पर्छ । यही कारणले पनि घडेरी व्यवसाय अहिले व्यापक रुपमा फस्टाइरहेको छ । तर, अन्नउब्जनी हुने जमिनमा नै ‘भूमाफिया’हरुले घर बसाल्न थाले भने अन्न उत्पादन कहाँबाट गर्ने भन्ने प्रश्न आउन थालेको छ । आजको फाइदाका लागि गरिने अव्यवस्थित सहरीकरणले भावी सन्ततिहरुका लागि घातक छ ।

उब्जनी जमिनलाई सदुपयोग गर्न आजको अवश्यकता रहेको छ । भूकम्पकले थलिको देश तथा आर्थिक संकटबाट ग्रसित देशमा कृषिजन्य पदार्थहरु निर्यात गरिनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।
एउटा उदाहरण लिऔँ, कृषिकर्म गरिरहेको जमिनलाई खण्डीकरण गरे भौतिक संरचना बनाइयो भने त्यहा कस्तो समस्या आउन सक्ला ? उत्पादनमा कमी ।

बजार भाउ दिनानूदिन बढिरहेको छ । एक केजी अन्न किन्न १० रुपैँया तिर्ने मानिस आज एक दशकको समायवधिमा ६० रुपैँया हालेर किन्न बाध्य छ । महंगी बढ्नुको एउटा कारण यो पनि हो ।
कृषिप्रदान देश नेपालको अन्न भण्डार मानिने तराई क्षेत्रमा यतिबेला सहरीकरण बढ्दो छ । देशको कूल गृहस्थ उत्पादन घटेको घटै छ । यसतर्पm सरकारले ध्यान दिइरहेको पाइदैन । निति निर्माण बनाए पनि त्यो व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको पाइदैन । अव्यवस्थित सहरीकरण तथा घडेरी प्लटिङ सबैको टाउको दुःखाइको विषय भए पनि व्यवसायीहरुलाई ‘फाइदा’ हो ।

जतातै महगीं र आर्थीक संकट परेको देश नेपालमा तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको सहरीकरण र बढ्दो जसंख्या वृद्धिको परिणामा हो । महंगी र आर्थीक वृद्धिले जीवनस्तरलाई संकट बनाउदै छ । आफ्नो अस्तित्व जोगानका लागि मानिस संघर्षशील हुनुपर्ने अवस्था आउन थालेको छ ।
यही रुपमा अव्यवस्थित सहकरीकरण तथा घडेरी प्लटिङ बढिरहने हो भने मानिसले मानिसलाई नै सिध्याउने खेल खेल्न थाल्छ । चाल्र्स डार्विनको सिद्धान्त मानिसको हकमा पनि लागू हुने छ भन्न सकिने अवस्था छैन । उनले भनेभैmँ जसले बाँच्नका लागि संघर्ष गर्छ उसैको अस्तित्व सम्भव छ र मिहिनेत नगर्नेको मृत्यु निश्चित छ ।

सहरीकरणका लागि घडेरी प्लटीङ गर्ने गरिन्छ, जगजाहेर भएको कुरा हो । अन्न उब्जनी हुने जमिनमा सहरीकरण गर्न खोजियो भने उत्पादन बन्द हुन्छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भने यसले वातवरणलाई नकारात्मक असर पु¥याउँछ । वैज्ञानिक मान्यता अनुसार घडेरी प्लटीङ त्यस्तो ठाँउमा गर्न उपयुक्त मानिन्छ जहाँ अन्न उब्जनी हुँदैन र जमिन खेर गइरहेको छ । तर हाम्रो देशमा चाहि ठ्याक्कै उल्टो छ । अन्न भण्डारका रुपमा लिइने तराई क्षेत्रमा तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको घडेरीकरणले निम्त्याएको अव्यवस्थित सहरीकरण भने जहाँ अन्न उब्जनी हुँदैन त्यहाँ कृषि गर्न खोजिन्छ । जनसङ्ख्या वृद्धिले गर्दा मागहरु बढ्छन् तर माग अनुसारको अपूर्ति नहुनाले मानिस जस्तो सुकै पनि मूल्य तिरेर भएपनि ऊ आफ्नो आवश्यकतालाई पूरा गर्नतर्पm लाग्दछ । भनिन्छ हाम्रो देश नेपालका करिब ६० प्रतिशत मानिसहरु कृषि पेशामा अबद्ध रहेका छन् तर माग अनुसारको उत्पादन हुन सकिरहेको छैन र सधैँ भारतबाट आयतित उत्पादनको भरमा पर्नु पर्छ अहिले कृषि गरेर उत्पादन हुने धान, चामाल,गहूँ, लसुन, आलु, प्याज समेत भारतबाट आयत गनुपर्ने बाध्यता छ । विगतका दिनहरुमा हामीले यतिधेरै आयत गर्नु परेको थिएन तर आज हामीले छदाछदैको उब्जनीहुने उर्वर भूमिलाई पैसाको प्रलोभनमा परी भू–माफियाहरुलाई दिनानूनिदिन ती हिरा उत्पादन हुने जमिनलाई बेचि रहेका छौँ ।

यदि हामीले धान फलाउने जमिनलाई भू–माफियाहरुसँगको मिलोमातोमा घडेरी प्लटीङलाई प्रोत्साहोन गरेका थिएनौँ भने आजको यो दिन देख्ने थिएनौँ । हामीले आजको फाइदालाई मात्र हेरेर पुग्दैन भविष्यलाई पनि मनन गर्न सक्नुपर्छ । यदि उर्वर भूमि तराईमा जताततै सहरीकरण गर्न खोजिए हामीले पनि कोरीयाली र खाडी मुलुकहरुका भैmँ शत्प्रतिशत अन्न विदेशी मुलुकहरुबाट आयततित गर्नुपर्ने दिनहरु न्आउला भन्न सकिन्न । कोरीयाली र खाडी मुलुकहरु त आर्थीक रुपमा विकिशित पनि छन् उनीहरुलाई आयत गर्न कुनै समस्या नपर्ला तर आर्थीक रुपमा विपन्न भएको हाम्रो देशमा ‘भोकमारी’को अवस्था सिर्जना होला भन्न सकिन्न ।

Gobinda Pokharel

उब्जनी हुने जमिन थोरै हुनु र मागहरु धेरै हुनाले महंगी बढ्ने गरेको यथार्थ सबैलाई थाहा नहुन पनि सक्छ । सबैलाई थाहा भएकै कुरा न हो जमिनमा कृषकले अन्न उब्जाएर अन्य विविध पेशा अँगालेका मानिसहरुको पेटमा चारो हालिदिने काम गर्छ । त्यही भएर पनि कृषक सबैको अन्नदाताको रुपमा चिनिएको छ । तर तिनै किसानहरुलाई माग अनुसारको अपूर्ति गर्नका लागि उनीहरुले विभिन्न विषादीको प्रयोग गर्न बाध्य हुन्छन् । र माग अनुसारको अपूर्ति त हुँछन् तर शरीरलाई चाहिने आवश्यक भिटामिन, प्राटिन, कार्बोहाइड्रेट अदि अति अवश्यक तत्वहरु ती कृषि जन्य उत्पादन(तरकारी, धान, गहूँ आदि)हरुमा कमी हुन्छन् । फलस्वरुप ती विषादी हालेको तरकारीको खानाले शरीर कमजोर हुन पुग्दछ र विभिन्न रोगहरुले सजिलै आक्रमण गर्दछन् जसले गर्दा हामी नै असुरक्षित हुन पुग्छौँ । यो समस्या अहिले देशभरमा छन् । अहिले अत्याधिक रुपमा विषादी टमाटर र खोर्सानीमा बढि प्रायोग हुने गरेको विभिन्न अध्ययन तथा अनुसान्धानले देखाएको छ । यो त एउटा अहिले हामीले भोगि रहेको समस्या हो । त्यही भएर जमिनलाई दुरपयोग होइन सदुपयोक गर्न जरुरी रहेको छ ।

पहाडी भेगमा तराई भेगमा भन्दा कम रुपमा अन्न उब्जनी हुने गरेको छ भने प्रशस्तै मात्रामा खेर गइरहेको जमिन पनि छन् त्यस्तो ठाँउमा सहरीकरण गर्न उपयुक्त मानिन्छ । जहाँ कृषि गर्नुपर्ने हो त्यहाँ प्लटीङ गरिन्छ र जहाँ प्लटीङ गर्नुपर्ने हो त्यहाँ कृषि गरिन्छ । त्यही भएर पनि हामीले आजका दिनसम्म प्रगति गर्न सकिरहेका छैनौँ । प्रायः खाडी मुलुकहरुमा अन्न उब्जनी कम हुने गर्छ र त्यहाँ भौतिक पूर्वाधारको विकाससँगै आर्थीक वृद्धिदरले तीव्र रुपमा गति लिइरहेको छ । उनीहरु उब्जनी नहुने जमिनको क्षेत्रफल भरी भौतिक संरचनाको निर्माण गर्छन् । तर हामी यसको ठ्याक्कै उल्टो छ । यसलाई हामीले एउटा सशुभ संकेतको रुपमा हामीले लिनु जरुरी रहेको छ ।

हुन पनि हो कुनै पनि ठाँउको स्वरुप बदलिने किसिमको कार्य नै परिवर्तन हो । चाहे त्यो नकारात्मक पक्ष नै किन नहोस् । तर नेपाली समाजमा भौतिक रुपका संरचनाहरु निर्माण हुनलाई नै विकासको प्रमुख अंगका रुपमा लिएको पाइन्छ । यही उर्लाबारी नगरपालिका कै कुरा गरौँ तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको अव्यवस्थित घडेरी प्लटीङमा निर्माणाधिन भौतिक संरचनाहरु र निर्माण भइसकको संरचनाहरु, आम मानिसले विकास भनेकै नयाँ नयाँ संरचनाहरु निर्माण हुनु भनेर । विचरा ! निर्दोष मानिसहरुलाई के थाहा यही भौतिक संरचना निर्माण गर्नका लागि सधैँभरी लाखौँ रुपँैया दिलाउन सक्ने उर्वर भूमि जमिन भू–माफियाको प्रालोभनमा परी मासिदै गएको । यो ती सबै मानिसहरुले बुझन जरुरी रहेको छ । सारकारले उर्वरभूमि विनाशलाई रोक्नका लागि कडा कानूनको व्यवस्था ल्याउन जरुरी रहेको छ । विशेष गरी सरकारले उब्जनीहने जमिनलाई घडेरी प्लटीङ गर्न खोज्नेलाई कारवाहीको दायारमा ल्याउन सके वातावरण संरक्षणमा टेवा पुग्नेछ भने अर्को तर्पm विभिन्न प्रकृतिक प्रकोभको भय पनि कम हुने छ । यस्तै घडेरी प्ल्टीङको सट्टामा घडेरी व्यवपारीहरुले ‘ग्रप हाजिङ’ गर्न सक्छन् । गुप्र हाउजीङमा एउटा ठूलो धेरै तल्लाको घरको निर्माण गरिन्छ र त्यहाँका प्रत्येक फ्ल्याटमा एक परिवार बस्न सक्छन् जसले गर्दा थोरै जमिनमा पनि धेरै परिवारहरु सजिले बस्न सक्छन् । यो सिस्टम अहिले राजधानी लगायत देशका अन्य सहर जस्तै पोखरा,विराटनगर आदि विभिन्न सहरहरुमा थालनी भैसकेको छ । आजैबाट हामीले जमिनको सदुपयोक गरेर यो धर्तीलाई जोगाउने की पैसाको प्रलोभनमा परी उब्जनी हुने जमिनलाई भू–माफियाहरुको हात लाग्न दिने यो कुराको मनन तपाईँहरु आपैmँ गर्नुहोस् ।

के गनिताले इन्द्रको मायालाई बुझ्लिन् ?

गोविन्द पोख्रेल, उर्लाबारी
पढाइको सिलसिलामा मोफसल छाडी राजधानी हुकिँएका थिए, इन्द्र । राजधानीमा बसेपनि उनी आफ्नो गाउँठाउँको चियो–चर्चा लिन्थे । स्वाभाविक नै हो, स्थानीय अनलाइन र फेसबुक पेजमार्पmत गृहनगरीका गतिविधिहरुमा उनी कण्डस्थ हुन्थे । गतिविधिहरुको सुक्ष्म अनुसन्धान गरी स्थानीय पत्रिकाहरुमा आफ्ना विचारहरु सम्प्रेषण गर्ने इन्द्रको बानी थियो ।
राजधानी गएको करिब ५ वर्ष भएको थियो । विकासको गतिले गृह नगरीको स्वरुप नै बदलिएको थियो । शैक्षिकसंस्था, होटल, कलकारखाना तथा नयाँ–नयाँ अस्पतालहरु खोलिने क्रम बढेको थियो । घरमा आउँदा उनी अधिकांश समय स्थानीय पत्रकारसँग व्यतीत गर्थे । सञ्चार क्षेत्र र पत्रकारिता पेशा उनको साइड जब थियो र छ पनि ।
रिर्पोटिङको दौरान इन्द्र एक दिन स्थानीय अस्पताल पुगेका थिए । मृत्युको मुखमा पुगिरहेको एक बिमारीलाई सेतो एप्रोन लगाइएकी एक नर्सले सिपिआर दिइरहेकी थिइन् । पत्रकार भएका नाताले इमरजेन्सी वार्डको पर्दा खोलिएको थियो, उनका लागि । बिमारीको उपचार गरिने विधिबारे प्रत्यक्ष रुपमा उनले त्यो दृश्य हेरेका थिए ।
सिपिआर दिँदै गरेकी ती नर्सलाई सघाउन अर्का एक जना डाक्टर आए । नर्सले बिमारीलाई सिपाआर दिन छाडिन् । नर्सको क्षमताले सिपाआर दिन सकिनन्, कारण थियो उनको शारीरिक वनावट । शारीरिक वनावट जजस्तो भएपनि उनी त्यो भन्दा चौगुणा फुर्तिलो थिइन् । त्यसपछि उनी घाइतेको शरीरमा लागेका अन्य विभिन्न घाउहरु सफा गर्न व्यस्त भईन् । नर्सले गरेको उपचारको तस्विर इन्द्रले लिन खोजे तर सकेनन् । घाइतेको बारेमा जानकारी लिन अस्पताल पुगेका इन्द्र, ती नर्सले बिमारीप्रति गरेको सेवाभाव हेर्न मै व्यस्त भएँ । पाँच मिनेटको समयमा उनको रिर्पोटिङ सकिन्थ्यो । तर, ५० मिनेट भन्दा बढी समय उनले व्यतीत गरे । कारण थियो, ती नर्स !
अफिस आँउदा पनि नर्सको झझल्को आइरह्यो, उनलाई । के गरुँ–नगरुँ, मनमा अनेक प्रश्नहरु इन्द्रलाई आउन थाले । नर्सहरुको बारेमा उनले एउटा आर्टिकल नै तयार पारे । तर विडम्बना त्यसदिन अन्य नर्सको नाम मात्र अटाउन सके त्यो आर्टिकलमा ।
तीन दिनको विदामा उनी घर आएका थिए । राजधानी फर्कनका लागि दोस्रो दिन नै टिकट बुकिङ गरेका थिए, इन्द्रले ।
नर्सलाई देखेपछि उनी एकाएक आपूmलाई बिसर्न थाले । नयाँ अस्पतालमा नयाँ मान्छे देखेर उनी सोच्दै चिया गफमा त्यही अस्पतालको बारेमा जानकारी लिन खोज्थे म मार्पmत । नर्सको बारेमा जानकारी कहाँबाट प्राप्त गर्ने भन्ने विषयले उनलाई सताउन थालेको थियो ।
नर्सको बारेमा जानकारी लिनका उनलाई ठूलै पापड पेल्नुपर्यो । अस्पतालको प्रवेशद्वारमा पत्रकारलाई कुनै अवरोध थिएन । तर, पनि पत्रकार भएर र एउटा ‘आशिकी’ भएर अस्पताल जानु अफ्ठ्यारो हुन्थ्यो, उनलाई । कुनै एउटा वाहाना बनाउदै उनले मलाई त्यही लग्थे उनी । अस्पतालका कर्मचारीहरुसँग इन्द्रको पहिलेदेखि नै राम्रो सम्बन्ध थियो । नयाँ अस्पतालको बारेमा उनले जानकारी लिइसकेपछि अस्पतालमा कार्यरत स्टाफहरुको बारेमा चासो देखाए । सबैको जानकारी प्राप्त गरे । उनी‘फिदा’भएका ती नर्सको पनि नाम पाए । खोज्दै जादा र सम्पर्कमै रहेर उनले ती नर्सको हुलिया प्राप्त गरे । नर्सको नाम थियो, गनिता ।
तीन दिनको विदा लिएर राजधानीबाट घरमा आएको छोरो तीस दिन बित्न लाग्दा जाने सुरसार नगर्दा परिवारले इन्द्रमाथि शंका गर्न थालिसकेका थिए । १५ दिन लगाएर गनिताको ‘न्वारनदेखि अस्पतालमा जागिर खादासम्मको विस्तृत विवरण’ पत्ता लगाएका थिए ।
नर्सको नाम गनिता भएको थाहा पाएपछि सिधैँ, अफिस ग्ए । फेसबुक खोले । गनिता नाम सर्च गरेँ । गनिताले पोष्ट गरेको फोटाहरु हेरेँ । इन्द्रको त्यो डेल कम्पनीको ल्यापटपमा तस्विरहरु डाउनलोड गरे । फ्रेण्ड रिक्वेस्ट पठाएँ । गनिताले फ्रेण्ड रिक्वेस्ट एसेप्ट गर्ने/नगर्ने भन्ने विषयले चासो भएको थियो ।
गनितालाई हेर्दै उनी दिनचर्या बिताउन थालिसकेका थिए । नर्सको ड्यूटीको समय तालिका उनलाई स्मरण हुन्थ्यो । कतिबेला जाने र आउने समय उनलाई स्पष्ट थाहा थियो । कतिसम्म नर्स आउने समयमा बसस्टेण्डमा उनी कुरिरहेका हुन्थे । पंक्तिकारलाई अन्य धेरै कुरा थाहा थियो । सहकर्मीहरुलाई चियागफमा पनि उनी त्यही नर्सको बारेमा अप्रत्यक्ष रुपमा गर्थे । कुरा गरे पनि उनी खुलेर नर्सको बारेमा बोल्दा लजाइरहन्थे ।
त्यसबेला इन्द्र सधैैँ, गनिताको ड्यूटी कतिखेर हो भन्ने विषयमै केन्द्रित हुन्थे । बेला–बेला बिमारीको ‘नाटक’ गरेर उनी अस्पताल विभिन्न बहानामा जान्थे । गनितासँग भेट्ने र बोल्ने इच्छा इन्द्रको औधी थियो, तर उनको इच्छा इच्छामै सीमित हुन संकेत देखिन थाल्यो । हुँदा–हँुदा उनी गनितासँग बोल्नका लागि उनले बिमारीको नाटक समेत गरे ।
कहिले राजधानी र कहिले गाउँ हुन थालेपछि इन्द्रले गनितालाई पाउनेमा पुरा आशावादी थिए । कारण थियो, गनिताको ब्वाईफ्रेण्ड छैन भन्ने आत्मविश्वास ।
नर्स गनितासँग इन्द्रले प्रत्यक्ष रुपमा बोल्ने आँट गर्न सकेनन् । किनभने उनको त्यो फ्रेण्ड रिक्वेस्ट गनिताले एसेप्ट नगरेको एक हप्ता भइसकेको थियो । इन्द्रले डाइरेक्ट ‘प्रपोज’ गरे, फेसबुक म्यासेन्जरबाट । केही दिनपछि एउटा रिप्ले आयो । रिप्ले आएपछि उनी सोच्न सकेनन् । मुटु ढुकढुक भयो । निराश भए ।
गनिताले रिप्लेमा ‘ननसेन्स’ भन्ने शब्द लेखेकी थिइन् । अनि उनलाई त्यसपछि ‘ब्लक’ गरिन् ।
आपूmले मन पराएको केटीबाट यस्तो रिप्ले आउँछ भन्ने इन्द्रले कहिल्यै सोचका थिएनन् । नजिकका साथीहरुलाई सुनाएनन् । रिप्ले आएकै दिन राजधानी गए । ३५ दिनपछि राजधानी फर्केका थिए ।
राजधानीमा गएपनि इन्द्रका मनका पीडाहरु गुम्सन सकेनन् । नजिकका मित्र थुप्रै थिए, सबैलाई सुनाए । उनको ‘वान साइडेड लभ’ छताछुल्ल भयो । कुनै युवतीलाई कहिल्यै नबोेली एक्कासी ‘प्रपोज गर्नु’ नै इन्द्रको पहिलो भूल थियो ।
पीडाहरुलाई सम्हाल्न नसेपछि इन्द्रले गनितालाई रातको समयमा फोन गर्न थाले । नर्सबाट उनले सोचेजस्तो जवाफ पाउन सकेनन् । फेसबुकमा जोडिन खोजे तर सकेनन् । इन्द्रको ममतारुपी मनले पठाएको फ्रेण्ड रिक्वेस्ट गनिताले टुक्राइदिएपछि, बाध्य भएर गनितालाई ‘घमण्डी’को संज्ञा दिए ।
नर्सको मायामा उनी कतिसम्म गहिरिएका थिए भने उनको नजिकको साथी विस्की र रम बन्न थाल्यो । मापसेका चार्जमा साथीभाइहरुलाई सारा बेलीविस्तार सुनाए । तर, कसैले ती व्यस्त नर्ससँग गएर इन्द्रको समस्या सुनाइदिने चेष्ठा गरेनन् । उल्टै गनितालाई लाइन मार्न खोजे इन्द्रको साथीहरुले ! साथीहरुले उनलाई गनितासँग माया नभएर आकर्षणको संज्ञा दिए । इन्द्र्रले त्यसपछि कसैलाई भनेन् ।
आफ्नो खुट्टामा उभिएकी एक नर्सले कुनै अपरिचित व्यक्तिलाई फेसबुकमा कसरी साथी बनाउन सक्थी । मायाको वास्तविक अर्थ नबुझी उनको त्यो ‘एकतर्फी’ ढिपी व्यवारिक थिएन । गनिताले ईन्द्रलाई देखेपनि वास्ता गरेकी थिइनन् । अपरिचित व्यक्तिसँग गनितालो कसरी मायापिरती लगाउन सक्थिन् । इन्द्रले त्यो पनि सोचेनन् ।
दैनिक ड्यूटी र विरलै फुर्सद अनि बिमारीको टेककेयर नै गनिताका दिनचर्या थिए । इन्द्रको दैनिक आउने फ्रेण्ड रिक्वेस्टबाट दिक्क भएर नर्सले दुई पटक नाम चेञ्ज गरेपनि अहिलेसम्म तीनलाई माया गर्न छाडेको छैनन् ।
गनिताको मायामा यतिबेला इन्द्र पानी विनाको माछा भैm तड्पिरहेका छन् । नियमित रुपमा घर जान छाडेको छन् । पत्रिकाका पानाहरुमा उनका नामहरु विरलै आउन थालेका छन् । गनितालाई आकर्षित गर्न उनी घर आउँदा पनि अस्पताल चाहिँ छाडेका छैनन् । अस्पताल प्रशासनभन्दा बढी उनलाई गनिताले स्वास्थ्य परीक्षण गरेका प्रत्येक बिमारीहरुको बारेमा जानकार छन् ।
यतिबेला पढाइ सकेर गाँउ फर्केपछि उनको माया भने अझ प्रगाढ बनेर गएको छ । गनिताका हरेक क्रियाकलाप पहिले भन्दा यतिबेला चाख दिन थालेका छन्, इन्द्रले । गनिताले बोलाउने आशामा उनी अहिले पनि अस्पतालको गेटमा उभिरहेका हुन्छन् । उनको इशारालाई फर्किरहेका छन् ।
के गनिताले इन्द्रको मायालाई बुझ्लिन् ?