आज अप्रिल २२ तारिख । विश्व पृथ्वी दिवस । प्लाष्टिक प्रदूषणलाई राकौँ भन्ने नाराका साथ यो दिवस आज संसारभर मनाइदै छ ।
सन् १९७० पहिलो पटक पृथ्वी दिवस मनाइएको थियो। सन् १९९० देखि यो दिवसलाई वार्षिक रुपमा मनाइदै आइएको छ। नेपालसहित विश्वका १ सय ९२ वटा मुलुकले यो दिवस मनाउन थालेका छन्। ती देशका १ अर्ब मानिसहरु प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा यो दिवसमा सहभागिता जनाएको विश्वास गरिएको छ।
पृथ्वी दिवसको मुख्य उद्देश्य वातावरण संरक्षण गर्नेमा केन्द्रित छ। यो दिवस मनाउनुको अर्को उद्देश्य मानिसहरुलाई वातावरण संरक्षणमा लगाउनु पनि हो।
करिव ६ अर्ब मानिससँगै रहेका करौडौँ प्रजातिका वनस्पति, लाखौँ उभयचर, चराचुरुङी, घ्रर्सने जनावर, एक कोषीयदेखि बहुकोषी जीवहरुको साझा बासस्थान हो, पृथ्वी। ब्रम्हाण्डमा जीवन्त बस्तु अरु कहि छ त पृथ्वीमा छ। त्यसैले यो आफैँमा महत्व छ।
हाम्रो दैनिक जीवनको कुरा गर्ने हो भने प्लाष्टिक हामीलाई नभई नहुने बस्तु बन्दै गएको छ। निर्माण गर्न सजिलो, कम लागत र किन्दा पनि सस्तो पर्ने भएकाले यसको प्रयोग हुन थालेको हो। बिहान उठेदेखि अबेर सुत्ने बेलासम्म हामी प्लाष्टिक प्रयोग गरिरहेका हुन्छौँ। हामीले प्रयोग गर्ने चप्पल, मोबाइल, ब्रस, ल्यापटपलगायतका धेरै सामानहरुमा प्लाष्टिकको प्रयोग छ।
हाइड्रोकार्बनबाट बनेका इन्धनबाट निस्कने ग्याँसहरुको समस्या त छँदै छ। अहिलेको अर्को समस्या बनेको छ, प्लाष्टिकको। बाल्दा हानिकारक ग्याँस निस्कने, विसर्जन गरौँ नकुहिने। प्रयोग नगरौँ भन्यो नभइ नहुने। यही कारणले पृथ्वीमा प्लाष्टिकको मात्रा बढ्दै गइरहेको छ। प्लाष्टिको थुप्रो अहिलेको प्रमुख चुनौती बनेर आइदिएको छ। हिमाल, पहाड, तराई, समुद्र, महासागर, समुद्रशैल (रिफ), उपत्यका, ध्रुवीय क्षेत्रहरु सबैमा प्लाष्टिकको थुप्रो पुगेको दृष्टान्त छ।
विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथादेखि प्रशान्त महासागरको सबैभन्दा गहिरो क्षेत्र मरिना ट्रेन्चसम्म प्लाष्टिक पुगेको छ। नकुहिने भएकाले यसले विकारल समस्या खडा गरिदिएको छ।
सन् १८६२ मा यूकेका वैज्ञानिक एलेक्जेन्डर पार्कले प्लाष्टिकको आविष्कार गरेका थिए। प्लाष्टिक सेन्थेटिक तथा ननसेन्थेटिक जैविक पदार्थहरुबाट बनेको छ। यो एक प्रकारको पोलिमर हो। धेरै वटा मोनोमरहरु मिलेर पोलिमर बनेको हुन्छ। पोलिमरमा तत्वहरुको लामो चेनहरु हुन्छन् जहाँ मोनोमरहरुलाई रहेका हुन्छन्।
प्राकृतिक ग्याँस अथवा कच्चा तेलमा उत्प्ररेकको प्रयोग गरेर इथाइलिन, प्रोपाइलिन, ब्युटेन जस्ता कमनोमर्सहरु बनाइन्छ। यिनीहरुलाई एउटा रासयनिक बन्डबाट बनेको चेन (पोलिमर) मा राखिन्छ। र, पोलिमराइजेशन प्रक्रियाबाट प्लाष्टि निर्माण गरिन्छ। पोलिमराइजेशन प्रकियामा केही हानिकारक मोनमरहरु प्लाष्टिकसँगै मिसिएका हुन्छन्।
कम घनत्व भएको प्लाष्टिकलाई पोलिथिन भनिन्छ। यो हानिकारक प्लाष्टिक हो। यसलाई प्रयोग गर्न मिल्दैन। सरकारले पोलिथिनबाट निर्मित झोलाको निषेध यही कारणले गरेको हो। तर, यो व्यवहारमा लागु भएको छैन। पोलिभनल क्लोराइड जुत्तको सोल निर्माण गर्न प्रयोग हुन्छ। प्लाष्टिकलाई थर्मोसेटिङ र थर्मोप्लाष्ट गरेर दुई भागमा विभाजन गरिएको छ।
प्लाष्टिक निर्माणका लागि धेरै मात्रामा इन्धनको आवश्यकता पर्दछ। प्लाष्टिक ढुवानीमासमेत ठूलो मात्रामा इन्धनको खर्च हुन्छ। प्लाष्टिक निर्माण गर्दा लाग्ने तेल तथा इन्धन निस्कने ठूलो मात्राको हाइड्रोकार्बन ग्याँसहरु वायुमण्डमा उत्सर्जन हुन्छन्। यसले प्रदूषणका साथै हरित गृह प्रभाव बढाउँछ।
प्लाष्टिकलाई जलाउँदा विभिन्न प्रकारका हानिकारक ग्याँसहरु निस्कन्छन्। त्यसैले प्लाष्टिकको निर्माण कम गरेर प्रयोग गर्न मिल्ने खालका प्लाष्टिक प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ। केही प्रकारका प्लाष्टिकहरु एक/दुई पटक प्रयोग गर्न मिलेपनि रिसाइक्लिङका क्रममा हानिकारक ग्याँसहरुको उत्सर्जनले रिसाइकल गरिएको प्लाष्टिकको गुणस्तर झनै खस्कदो हुन्छ।
प्लाष्टिकले हाम्रो दैनिक जीवनको विभिन्न पाटाहरुमा प्रभाव पारिरहेको छ। विश्वका वैज्ञानिक तथा वातवरणविद्हरुले प्लाष्टिकको असर सम्बन्धि गरेको अनुसन्धानमा सबैमा प्लाष्टिकको असर एउटै भएको पाएका थिए। नेपालमा निर्मित प्लाष्टिकको असर र अमेरिकामा निर्मित प्लाष्टिक वातवरणमा पार्ने असर एउटै हाे ।
सन् २०५० सम्ममा समुद्रमा माछाको संख्याभन्दा प्लाष्टिकको मात्रा धेरै हुने यूएन इन्भारोन्मेन्टले सर्वेक्षण गरेको छ। प्लाष्टिकको मात्रा बढी हुँदा समुद्रिक कछुवा तथा अधिकांश मराइन चराहरुको शरीरमा प्लाष्टिक पुगिसकेको छ। ढल, खोला, नदी तथा अन्य माध्यमबाट समुद्रिक क्षेत्रहरुमा प्लाष्टिक पुग्ने गरेको छ। यसले समुद्रको पारिस्थितिकीय प्रणालीलाई असर गर्नुका साथै विभिन्न जीवहरुको बासस्थानमा समेत खतरा निम्त्याएको छ।
प्लाष्टिकका कारण विश्वमा एक लाख जनावरहरु वार्षिक रुपमा मर्ने गरेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। जनावरहरु प्लाष्टिक र घाँस छुट्याउन सक्दैनन्। शाहकारी जनावरहरुले घाँससँगै प्लाष्टिक लिन्छन्। उनीहरुले यसलाई पचाउन सक्दैनन् र विभिन्न प्रकारका लक्षणहरु देखा पर्छन्। कोष तथा तन्तुहरुमा प्लाष्टिकका तत्वहरुले असर पुर्याउने गरेका छन्।
वार्षिक रुपमा ८० लाख टन प्लाष्टिक समुद्रमा थुप्रिने गरेको युएनको तथ्यांकमा उल्लेख गरिएको छ। संसारमा फ्याँकिएका कूल प्लाष्टिकको ५० प्रतिशत प्लाष्टिक एक पटक प्रयोग गरेर फ्याँकिएको छ। ती प्लाष्टिक पुन:प्रयोग गर्न मिल्ने खालका छन्। विश्वमा २ करोड मानिसहरु अन्तरिक र बाह्य प्रदूषणका कारण वर्षेनी मर्ने गरेका छन्। सन् २००३ मा ७० हजार मानिसहरु तपाक्रम वृद्धिका कारण मरे। जलवायु परिवर्तनका कारण सन् २०३० सम्म खाद्य सामग्रीको मूल्य ५० प्रतिशतले बढ्ने सर्वेक्षण गरिएको छ। बराम्बार आइरहने बाढी, आँधीहरु वातरणमा परेका यस्तै असरहरुको परिणाम हुन्।
वन डढेलो पनि यिनै कारणहरु मध्येका एक हुन्। उच्च तापक्रममा वनस्पतिहरुको घर्षणका कारण उत्पन्न हुने तापले आगोको रुपमा लिन्छ। डढेलोका कारण वायुमण्डलमा कार्बनडाइक्साइड ग्याँसको मात्रा बढेको छ। प्रत्येक वर्ष अशुद्ध खानेपानीका कारण विश्वमा ५ हजार मानिसहरुको मृत्यु हुन्छ।
सबै प्राणीहरुको साझा बासस्थान पृथ्वी भएकाले पृथ्वीलाई जोगाउनु जरुरी छ। खानेपानीको एउटा बोतललाई पुन:प्रयोग गर्दा ७ वाटको बत्ती ७ घण्टासम्म प्रयोग हुने उर्जाको खपत हुन्छ। विश्वमा हरेक वर्ष एक लाख प्राणीहरु प्लाष्टिक ब्यागका कारण मर्ने गरेको तथ्यांकसमेत पाइन्छ। यी प्राणीहरुमा चराचुरुङ्गी, पानीमा पाइने जनावरहरु बढी छन्।
धेरै वर्षसम्म थुप्रिएका प्लाष्टिबाट निस्कने माइक्रो प्लाष्टिकको असर झन् धेरै हुने आँकलन गरिएको छ। यसको अनुसन्धान समेत भइरहेको छ। यो समस्या हल गर्नका लागि समुद्रिक क्षेत्रमा बृहत सरसफाई, प्लाष्टिकको प्रयोगलाई कम गर्ने र प्रयोग भएका प्लाष्टिकलाई पुन:प्रयोग गर्न सकिने विकल्प समेत यूएनले दिएको छ।
पृथ्वीमा प्राकृतिक रुपमा चलिरहने आफ्नै चक्र छ। यसको प्राकृति मौसम, हावापानी,जलवायू, तापक्रम आदिले वातवरणलाई सन्तुलित राखेको छ। यही सन्तुलित वातवरणमा जैविक प्राणीहरु बाँचेका छन्। मानवीय क्रियाकलापका कारण प्राकृतिक स्रोतमाथिको कब्जा, उद्योग कलकाराखानाको विकास र अन्य कारणले पृथ्वीलाई असर गर्न थालेको छ। तापक्रम तथा जलवायु परिवर्तन जस्ता समस्याहरु ती क्रियाकलापहरुका नतिजा हुन्।
प्लाष्टिकको प्रदूषण कम गर्नका लागि हामीले सकेसम्म प्लाष्टिकको प्रयोग नगर्ने। गरिहाले पनि पुन: प्रयोग गर्न मिल्ने खालका प्लाष्टिक प्रयोगमा जोड दिनु आवश्यक छ।
प्रकाशित : वैशाख ९, २०७५ १८:४८