विपत्तिसँगै सतकर्ताको खाँचो

गोविन्द पोख्रेल
शनिबार मध्याह्नदेखि लगातार आएको महाभूकम्पका कारण देश कोलाहल छ । विभिन्न ठाउँहरुमा मानिसहरुको मृत्यु तथा भौतिक संरचनाहरुको क्षति भएको छ । कयौं मानिसहरु प्रभावित बनेको छन् । गृह मन्त्रालयले जारी गरेको सूचना अनुसार करिब ३ हजार बढीको मृत्यु भइसकेको छ । प्राकृतिक विपत्ती आइपर्दा एकले अर्कालाई दोषारोपण गर्नुभन्दा घाइतेहरुलाई उद्धार गर्नु जरुरी रहेको छ । प्राकृतिक प्रकोप मानिसले चाहेर आउने र जाने हुदैन । कतिखेर आउँछ, जान्छ कसैलाई पत्तो हुदैन । नेपाल भूकम्पीय दृष्टिकोणले उसै पनि खतरामा रहेको छ । कयौं मानिसहरु प्रभावित भएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपालमा आएको महाभुकम्पका कारण मृत्यु तथा घाइते हुनेहरुका लागि उद्धार गर्न सक्दो सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । पृथ्वीकोे भित्री भागमा रहेको तरल पदार्थ जसलाई म्याग्मा ‘ःबनmब’, लाभा ‘ीबखब’ आदिको आन्तरिक बहाबले बाहिरी भागमा रहेका चट्टानहरू एक आपसमा धसिएर बसेका हुन्छन् । या भनौ यिनीहरु एकआपसमा सिगौंरी खेलिरहेका हुन्छन् । यी चट्टानहरुमा कहिले काहिँ एकआपसमा खटपट या भनौं ‘क्ष्mदबबिलअभ’ हुन सक्छन् । जब कुनै एकले धान्न सक्दैन तब एकैचोटी एकमाथि अर्काे खप्टिन पुग्छ या छुट्टिन पुग्छ । जसका कारण जमिनमा कम्पन उत्पन्न हुन्छ । हामीले के नसौचौ भने ठूला चट्टानबीचमा मात्रै होइन एउटै चट्टानभित्र पनि बिभिन्न ठाउँमा धाँजाहरू फाटेका हुन्छन् जसका कारण कम्पन उत्पन्न हुन पुग्छन् । यो कम्पनलाई हामी भुईचाले भन्ने गर्छौं ।

भुकम्पीय दृष्टिकोणले नेपाल उच्च जोखिममा किन ?
भुकम्पीय दृष्टिकोणले नेपाल विश्वमा सबैभन्दा उच्च जोखिममा रहेको छ । यूएसएडले प्रकाशित गरेको ‘ऋयलतझउचयचबचथ भ्लखष्चयलmभलतब ि क्ष्ककगभक इा ल्भउब’ि नामक पुस्तक यस बारेमा विस्तृत विवरण तथा तथ्य प्रमाण उल्लेख गरिएका छन् । पृथ्वीको शुरुवाती दिनहरु भनौं वा आज भन्दा करिब ३ सय करोड बर्ष पहिले नेपाल र भारतमा सागर थियो । अफ्रिकाको इन्डियन टेक्टोनिक प्लेट (क्ष्लमष्बल त्भअतयलष्अ एबितभ० सर्दै तिब्बतीयन प्लेट ९त्ष्दभतष्बल एबितभ० एकआपसमा ठोकिएका थिए । यी दुई प्लेटहरुको एकआपसमा ठोकी हिमालय पर्वत श्रृङ्खलाको निर्माण भएको थियो । हिमालय पर्वत श्रृङ्खला पूर्व सिक्कमदेखि पश्चिम अफगानस्थानसम्म पैmलिएको छ । हिमालय पर्वत श्रृङ्खला बनिनुभन्दा अगाडि अफ्रिकाको इन्डियन टेक्टोनिक प्लेट टुक्रिएर सरेको थियो । अफ्रिकाबाट अलग्गिएर आएको इन्डियन टेक्टोनिक प्लेट तिब्बतीयन टेक्टोनिक प्लेटसँग ठोकिदा हिमालय पर्वत श्रृङ्खला निर्माण भएको भन्ने वैज्ञानिक तथ्य रहेको छ । नेपाल हिमालय पर्वतमा अवस्थित छ । हिमालय पर्वतको संरचना सिक्कमदेखि अफगानस्तानसम्म पैmलिएको छ । हिमालय पर्वतलाई भूगर्वविद्हरुले ‘थ्यगलनभकत’ पहाड भन्ने गरेका छन् । यो हिमालय पर्वत श्रृङ्खलालाई हिमालायलाई इस्र्टन हिमालय समेत भन्ने गरिन्छ । तिब्बतीयत टेक्टोनिक प्लेट पृथ्वीको जन्मसँगै स्थिर अवस्थामा रहेको अवस्थामा छ । अफ्रिन टेक्टोनिक प्लेट प्रायःसर्ने हुुँदा भुईचालो जाने गरेको वैज्ञानिहरु बताँउछन् । त्रिभूवन विश्वविद्यालयमा वातावरण विज्ञानमा विद्यावारिधी गरिरहनुभएका दमक बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक मोहन संग्रौलाका अनुसार अफ्रिकन टेक्टोनिक प्लेट हरेक एक दशकमा एक चोटी चलायमन भइरहेको पाउनमा सकिन्छ । तिब्बतीयन टेक्टोनिक प्लेट र इन्डियन टेक्टोनिक प्लेटमा रहेको हाम्रो देश नेपालमा भुकम्पको जोखिम अधिक छ । वैज्ञानिकहरुले आजका मितिसम्म अफ्रिकन टेक्टोनिक प्लेट सर्नुको कारण पत्ता लगाउन सकेका छैनन् । उनीहरुले यो पृथ्वीको अन्त्य हुनुभन्दा अगाडि नेपाल विश्व मानचित्रबाट हराइसकेको हुन्छ । यसको कारण उनीहरुले अफ्रिकन टेक्टोनिक प्लेट तिब्बतीयन टेक्टिोनिक प्लेटबाट टाढा भइसकेको हुनेछ । नेपाल यो हिमालय पर्वत श्रृङ्खलाको ‘ःबष्ल भ्लखष्चयलmभतब ित्जचगकत’ मा रहेको छ । यही थ्रस्टका कारण नेपाल भूकम्पीय जोखिममा परेको हो ।
नेपाल भूकम्पीय दृष्टिकोणले खतरा त छँदैछ । पहाडी जिल्लाहरुभन्दा तराई जिल्लाहरु अलिक खतरामुक्त रहेका छन् । हामी सबैले के ख्याल गर्नुुपर्छ भने, भूकम्पले मानिसको ज्यान लिँदैन, मानिसहरु आपैmले निर्माण गरेको संरचनाहरुले किचिएर मर्ने गरेका छन् । त्यसैले त भन्ने गरिन्छ, भूकम्प आएको बेला खुल्ला चौरमा जानुपर्छ । पहाडी क्षेत्रको भू–वनोट तराई क्षेत्रको जस्तो एकरुपता हुदैन । पहाडी क्षेत्रको भू–वनोटमा एक रुपता नहुनु, ठूला–ठूला चट्टानहरु हुने गरेको र त्यस्ता संरचनाहरु ढल्ने सम्भावना अधिक रहेका कारण पहाडी क्षेत्रमा भूकम्पको जोखिम अधिक रहेको भूगर्वविद्हरु बताउँछन् । तराई क्षेत्रमा मानवनिर्मित संरचनाहरु भूकम्पबाट ध्वस्त हुने सम्भावना बढी हुनु र तिनमा परी मानिसहरुको ज्यान जाने गरेको पाइन्छ ।
उर्लाबारी नगरपालिकाका इन्जिनियर रोशनकुमार उदासका अनुसार उर्लाबारी क्षेत्रमा निर्माण गरिएका पछिल्ला घरहरु भूकम्प प्रतिरोधात्मक रहेका छन् । उहाँले पुराना र चर्केका घरहरु भुकम्पको जोखिम रहेको उहाँले बताउनुभयो । ईन्जिनियर उदासका अनुसार उर्लाबारीको इलाका प्रहरी कार्यालय उर्लाबारीको भवन पुरानो भएको र यसको पुनः निर्माण आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।
शनिबार मध्याह्न गएको महाभूकम्पले दुई हजारभन्दा बढीको मृत्यु भइसकेको गृहमन्त्रालयले जनाएको छ । कति घाइते भए, कतिले प्राण त्यागे त भौतिक संरचनाको क्षतिको यकिन विवरण अहिलेसम्म आइसकेको छैन । भूकम्पको कारण मुलुकभर कोलाहलको अवस्था सिर्जना भएको छ । मानिसहरु खुला चौरमा बसेका छन् । घर छाडेर उनीहरु खुला आकाशमुनि ओत लाग्न पुगेको छन् । भुकम्पले मानिसलाई मार्दैन तर यसका कारणले चाहिँ मानिसले निर्माण गरेको संरचनाबाट आपैmँ मारिन्छन् । हामीमा एउटा नराम्रो पक्ष के छ भने संकटको घडिमा मात्र हामी सावधानीका पक्षहरुको कुरा गर्छौ । नेपाल उसै पनि भुकम्पको जोखिम उच्च छ । नेपालमा निर्माण गरिएका अधिकांश भौतिक संरचनाहरुमा वैज्ञानिक मापदण्ड पुरा गरेको पाइदैन । जथाभावी रुपमा घडेरी प्लटीङ र भौतिक संरचनाहरुको निर्माण गरिएको छ । भूकम्पीय दृष्टिकोणको मापदण्ड अपनाइएको पाइदैन । सरकारले भवन निर्माण र घडेरी प्लटीङको स्पष्ट नीति ल्याएको छैन । नेपालमा आएको भूकम्पका कारण अधिकांश मानिसहरु भूकम्पका कारण थिचिएर मृत्युवरण गरेका छन् । घर बनाउदा नक्सामा भूकम्प प्रतिरोध भएको छ÷छैन मात्र हेरिन्छ ।
तर, नियमक निकायले त्यसको स्थलगत अवलोकन गरेको देखिदैन । यसका लागि सरकार र मातहतका निकायहरुले कडा अनुगमन गर्नु जरुरी रहेको छ । अर्को कुरा नेपालमा निर्माण गरिने घर÷भौतिक संरचनाहरुको स्थानको माटो परीक्षण गरिदैन । नीति सबैलाई एउटै छ । तराई क्षेत्र र पहाडी क्षेत्रमा निर्माण गरिने घरहरुका लागि एउटै नीति छ । पहाडी क्षेत्रमा निर्माण हुने घरहरु कस्तो हुनुपर्छ, यो सरकारलाई समेत थाहा छैन । अर्को पक्ष नगरपालिकामा मात्रै भूकम्प प्रतिरोधात्मक घर निर्माण भएको छ÷छैन, हेरिन्छ तर गाविसमा हेरिदैन । यसमा सरकार गम्भीर हुनुपर्ने देखिन्छ । भूकम्प आउँदा सबैभन्दा पहिले सुरक्षित स्थानमा जानुपर्छ । यसका लागि खुला चौर सबैभन्दा उत्तम उपाय हो । भूकम्प आउदा आत्तिनु हुदैन । सबै संयमित हुनुपर्छ ।