‘सुखमा आत्तिने र दुःखमा मात्तिने हैन । नेतृत्व गर्नेले कसैको आश र त्रासमा बा“च्ने हैन ।’ चन्द्रबहादुर भट्टराई ‘भरत’ ले उर्लाबारी उद्योग वाणिज्य संघको सभाहलमा अध्यक्षको हैसियतले रोष्टममा उभिएर बोलेको अन्तिम भाषणको वाक्य हो । भदौ ११ गते भएको निर्वाचनमा प्रितम खड्गीस“ग भट्टराई ६७ मत अन्तरले हारे ।

अध्यक्षमा विजयी खड्गीले व्यापारीको हकहितका लागि काम गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँदै आफ्नो कार्यकालमा केही नयाँ काम गरेर देखाउने बताए । वाम र लोकतान्त्रिक गठबन्धन गरेर उर्लाबारीका व्यापारीहरु चुनावमा भोट माग्दै व्यपारीहरु कहाँ गएका थिए । नतिजा आइसकेको छ । अध्यक्ष, वरिष्ठ उपाध्यक्ष, वाणिज्य सचिव र दुई कार्यसमिति सदस्य सहित ५ पदमा लोकतान्त्रिक गठबन्धन विजयी भयो । बा“की पदहरुमा वाम गठबन्धनका उम्मेद्वारहरुले जिते ।

वाणिज्य संघको इतिहास हेर्ने हो भने काँग्रेसका लागि यो घाटा हो । कारण उर्लाबारीको वाणिज्य संघको धेरै वर्षसम्मको नेतृत्व काँग्रेसले लिनु र व्यापारीहरु काँग्रेस निकट बढी छन् । दुई ठूला पार्टी मिलेर बनेको कम्युनिष्ट पार्टीसँग एक्लैले भिड्नु उसका लागि कम चुनौती थिएन । अघिल्लो चुनावमा नराम्ररीले हार चाखेको काँग्रेसले यस पटक अध्यक्ष पद हत्याएरै छाडेको छ ।

व्यापारीहरुले नयाँ अनुहारलाई रुचाए, खड्गी विजयी बने । पार्टी सदस्यता वितरणको हिसाबले कम्युनिष्टको वर्चस्व रहेको उर्लाबारीमा पछिल्लो समय काँग्रेस शक्तिशाली बन्दै गएको र वामगठबन्धन अहमता र घमण्डका कारण कमजोर बन्दै गइरहेको हो भन्ने बहस ल्याइदिएको छ । एउटा चुनावलाई हेरेर कुन पार्टी बलियो र कमजोर भन्ने आ“कलन गर्न नमिले पनि यसका केही संकेतहरु चाहीँ देखिन्छन् । पंक्तिकार कुनै राजनीतिक विश्लेषक हैन । उर्लाबारीको धरातलीय यथार्थलाई केलाउन भने कोसिस गरेको छ ।

प्रदेश र केन्द्र चुनावमा वामगठबन्धनले जित्यो, स्थानीय तह चुनाव उर्लाबारीमा हार्यो । प्रसंग सुरु गरौँ अघिल्लो वर्षको सामुदायिक वनको चुनावबाट । कम्युनिष्टहरुको वर्चस्व रहेको बेतिनी सामुदायिक वनमा एकाएक काँग्रेस हाबी भयो । सचिव, सहसचिव र कोषाध्यक्षमा नेपाली काँग्रेसका उम्मेद्वारहरु विजयी भए । कम्युनिष्ट गठबन्धनका उम्मेद्वारहरु हारे ।

उर्लाबारी नगरपालिकामा वाम गठबन्धनको स्पष्ट बहुमत भएपनि कम्युनिष्ट निकटका जनप्रतिनिधिहरुले प्रभावकारी काम गर्न सकिरहेका छैनन् । उही पुरानो शैली र बानी व्यवहारका कारण उर्लाबारीका कम्युनिष्टहरुले जनमत त गुमाउदै छैनन् ?

उद्योग वाणिज्य संघको चुनाव यसको दृष्टान्त हो । सुरुबाटै पुरै प्यानल जित्ने आँकलन गरेको गठबन्धनले विपक्षीलाई सामान्य ठान्यो । व्यापारीलाई भोट खन्याउने ठाने । सो पार्टीका नेताहरु दम्भ देखाउँदै हिडे । काँग्रेसले आफ्नो भरपुर शक्ति परिचालन गरेको थियो । पार्टीका उम्मेदवारहरुलाई जिताउनका लागि काँग्रेस राम्ररी लागिपर्यो । उसले आप्mना जनप्रतिनिधिदेखि भातृसंगठनको परिचालन गर्न भ्यायो ।

काँग्रेसका बाबुछोरादेखि नातिसम्म आप्mनो पार्टीको उम्मेद्वारलाई जिताउन लागि परे । प्रचारमुखी अभियानलाई तीव्रता दिए । माहोल बनाए । माहोल बिग्रन नदिनका लागि काँग्रेस नेतृत्वले होसियारी अपनायो । यसअघिको चुनावको हारबाट गतिलो पाठ सिक्दै अन्तरघातीहरुलाई पहिचान गरेर उनीहरुलाई त्यही अनुसारको जिम्मेवारी दिँदै त्यसतर्फ ‘इन्गेज्ड’ गराइदियो ।

वाम गठबन्धन पहिलेदेखि नै चुनाव जित्नेमा ‘ओभर कन्फिडेन्ट’ देखिन्थ्यो । भातृ संगठनहरुलाई परिचालन नगरी उही ‘पुरतनवादी’ सोचाई भएका नेताहरु व्यपारी कहाँ“ भोट मागे । आप्mना जनप्रतिनिधिहरुलाई परिचालन गरेनन् । आफू निकटका व्यापारीहरुलाई भोट दिइहाल्छ, माग्नुपर्दैन भनेर टाउको गने । यस्तै प्mयाक्टरहरुले वामगठबन्धन चुक्यो ।

वाम गठबन्धनले चुनाव हार्नुको अर्को कारण भनेको ‘नया“पन’। व्यपारीहरु सधै“ परिवर्तन चाहन्छन् । उनीहरु आप्mनो समस्या कसैले सुनिदिओस् भन्छन् । व्यपार क्षेत्रमा देखिएको समस्या समाधान गरिदिनेलाई भोट दिन्छन् । दुःखमा मलहम पट्टि गरिदिने खोज्छन् । भरत भट्टराई र धर्म शाक्यलाई उनीहरुले यसअघि रुचाएकै हुन् । दुवैले संघको नेतृत्व गर्ने अवसर पाए । काम गर्न पनि खोजे । तर, कतिपय व्यापारीहरु यस्ता हुन्छन् जो नयाँ नेतृत्व रुचाउँछन् । यसअघि चुनाव हारेका खड्गीलाई यस पटक भोट दिऊँ न भन्ने ‘फ्याक्टर’ पनि खड्गीको जितको सारथी बन्यो ।

उर्लाबारीका पूर्व एमाले र एमाओवादीका केही नेता÷कार्यकर्ताहरुको हालसम्म बोलचाल छैन । उनीहरुभित्र गुट उपगुट मौलाउदै गएको छ । एकले अर्कालाई सिध्याउने खेलमा छन् उर्लाबारीका कम्युनिष्टहरु । अर्काको अस्तित्व स्वीकार नगर्ने परिपाटी, आफैँ सर्वोपारी ठान्ने, नेता÷मन्त्री चिनेको धाक लगाउने, शक्तिको पछाडि दौडने अनि आफूलाई नेता हुँ भन्दै हिड्ने तर जनताको काम नगरिदिने एउटा जमात छ उर्लाबारीका कम्युनिष्टहरुमा छ । जुन खिल बनेर उनीहरुस“ग बसेको छ । यसमा उनीहरुको ध्यान गएको देखिदैन ।

उर्लाबारीका वामपन्थीहरु आश्वासन बढी दिने खालका छन् । केही नेता राम्रा पनि छन् । काँग्रेसका नेताकहाँ कोही गयो भने तत्काललै पहलकदमी गरिदिन्छन् । उनीहरु बढी ‘रेस्पोन्सिप’ छन् । यो प्mयाक्टरले पनि वाणिज्य संघमा काँग्रेसले अध्यक्ष पद हत्यायो ।

उर्लाबारीमा त्यही पुराना नेता, घ्याङ्लो व्यवहार, गफ बढी काम कम, खुट्टा तान्ने प्रवृत्ति, सबै नेता हुन खोज्ने परिपाटी र वामपन्थीहरुको व्यक्तिगत स्वार्थका कारण पनि उनीहरुले जनमत गुमाउदै गएका छन् । उर्लाबारीबाट निर्वाचित भएकै जनप्रतिनिधिहरु स्वयम् यहा“का नेताहरुलाई मान्दैनन् । उही पुरानो बानी, काम पर्दा मात्र युवाहरुलाई सम्झने अरुबेला वास्ता नगर्ने परिपाटी उर्लाबारीका कम्युनिष्ट नेताहरुमा छ । वाणिज्य संघमा वामगठबन्धनको स्पष्ट बहुमत देखिएपनि मुख्य पद नै हारेपछि त्यसको कुनै अर्थ राख्दैन ।

र अन्त्यमा,उर्लाबारीमा हुने सामाजिक संघसंस्थाका चुनावमा राजनीतिक दलहरुले प्यानल खडा गरेपनि चुनावमा व्यक्ति ‘प्mयाक्टर’का कारण जित्ने गरेको पाइएको छ । वाणिज्य संघको यो पटकको चुनावमा वामगठबन्धनका डिल्ली खतिवडाले सार्वधिक मत ल्याए । उनले पाएको उक्त भोट पार्टीका व्यपारीहरुको मात्र होइन । विपक्षी दलहरुका व्यपारीहरुस“गको राम्रो सम्बन्ध, नेतृत्वमा हुने गुण, सबैसँग तालमेल गर्न सक्ने क्षमताका कारण खतिवडाले धेरै मत पाए । काँग्रेसबाट महासचिवमा उठेका हेमराज गुरुङले पाएको मतलाई पनि कम आँक्न मिल्दैन । छोटो समयमा धेरैको मनमस्तिष्कमा पर्न सफल गुरुङ चुनाव हारेपनि अर्को पटक उनी शक्तिशाली उम्मेद्वार बन्ने निश्चित छ ।

उर्लाबारीमा काँग्रेसमा एक÷दुई जना राम्रा नेता भए पनि अन्यको हलचल पनि वामपन्थी नेताहरुकै जस्तो परिपाटी ज्यादा छ । आलाका“चाहरुलाई पार्टी नेतृत्व सुम्पिने होडबाजी पनि छ । काँग्रेसको सिद्धान्त नबुभ्mने, राजनीतिक अपरिपक्वता, हाहाहुहु, हुलदुंगा गर्ने तत्वहरु पनि उर्लाबारीको काँग्रेसमा बढ्दै गएको देखिन्छ । वामगठबन्धनमा कुशल संगठककको अभाव खड्किएको छ भने काँग्रेसमा वैचारिक कार्यकर्ताको अभाव देखिएको छ ।

२०७५ भदौ १४ गतेको निगरानी दैनिकमा प्रकाशित

भौतिक सुःख र सहरीया बन्ने होडमा धमाधम भौतिक संरचनाहरु निर्माण हुन थालेका छन् । विकासको द्योतक मानिने भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरिए पनि जथाभावी रुपमा गरिने यस्ता क्रियाकलापले प्रकृतिक सौन्दर्यतामा मात्र नभएर वातवरणीय समस्या समेत निम्तन थालेको छ । खेतीयोग्य जमिनहरुमा धमाधम भौतिक संरचनाहरु निर्माण गरिनु नै खाद्य संकट निम्तिने खतरा बढ्न थालेको छ ।
तीव्र रुपमा भौतिक संरचनाहरु निर्माण तथा अव्यस्थित घडेरी प्लटीङले वातवरामा कस्तो प्रभाव परेको छ । सबैले बुभ्mनु जरुरी छ । ‘क्षणिक आनन्द’ प्राप्तिका लागि घडेरी व्यपारीहरु वातवरणीय समस्या निम्त्याउन लागि परेका छन् ।

जनमानसमा घडेरी प्लटीङले विकास हुने मानसिकता त्याग्न आवश्यक रहेको छ । वातावरणलाई अव्यवस्थित रुपमा गरिएको घडेरी प्लटीङले कत्तिको असर पु¥याइरहेको छ ? पैसाका लागि मरिमेट्नेहरुले उब्जनी हुने जमिनमा जथाभावी रुपमा भौतिक संरचनाहरु खडा गरी मरुभूमिकरणको खतरा निम्तयाउन थालेका छन् ।

बढ्दो अवस्थामा रहेको जनघनत्वका लागि उचित ठाँउको अवश्यकता पर्छ । यही कारणले पनि घडेरी व्यवसाय अहिले व्यापक रुपमा फस्टाइरहेको छ । तर, अन्नउब्जनी हुने जमिनमा नै ‘भूमाफिया’हरुले घर बसाल्न थाले भने अन्न उत्पादन कहाँबाट गर्ने भन्ने प्रश्न आउन थालेको छ । आजको फाइदाका लागि गरिने अव्यवस्थित सहरीकरणले भावी सन्ततिहरुका लागि घातक छ ।

उब्जनी जमिनलाई सदुपयोग गर्न आजको अवश्यकता रहेको छ । भूकम्पकले थलिको देश तथा आर्थिक संकटबाट ग्रसित देशमा कृषिजन्य पदार्थहरु निर्यात गरिनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।
एउटा उदाहरण लिऔँ, कृषिकर्म गरिरहेको जमिनलाई खण्डीकरण गरे भौतिक संरचना बनाइयो भने त्यहा कस्तो समस्या आउन सक्ला ? उत्पादनमा कमी ।

बजार भाउ दिनानूदिन बढिरहेको छ । एक केजी अन्न किन्न १० रुपैँया तिर्ने मानिस आज एक दशकको समायवधिमा ६० रुपैँया हालेर किन्न बाध्य छ । महंगी बढ्नुको एउटा कारण यो पनि हो ।
कृषिप्रदान देश नेपालको अन्न भण्डार मानिने तराई क्षेत्रमा यतिबेला सहरीकरण बढ्दो छ । देशको कूल गृहस्थ उत्पादन घटेको घटै छ । यसतर्पm सरकारले ध्यान दिइरहेको पाइदैन । निति निर्माण बनाए पनि त्यो व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको पाइदैन । अव्यवस्थित सहरीकरण तथा घडेरी प्लटिङ सबैको टाउको दुःखाइको विषय भए पनि व्यवसायीहरुलाई ‘फाइदा’ हो ।

जतातै महगीं र आर्थीक संकट परेको देश नेपालमा तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको सहरीकरण र बढ्दो जसंख्या वृद्धिको परिणामा हो । महंगी र आर्थीक वृद्धिले जीवनस्तरलाई संकट बनाउदै छ । आफ्नो अस्तित्व जोगानका लागि मानिस संघर्षशील हुनुपर्ने अवस्था आउन थालेको छ ।
यही रुपमा अव्यवस्थित सहकरीकरण तथा घडेरी प्लटिङ बढिरहने हो भने मानिसले मानिसलाई नै सिध्याउने खेल खेल्न थाल्छ । चाल्र्स डार्विनको सिद्धान्त मानिसको हकमा पनि लागू हुने छ भन्न सकिने अवस्था छैन । उनले भनेभैmँ जसले बाँच्नका लागि संघर्ष गर्छ उसैको अस्तित्व सम्भव छ र मिहिनेत नगर्नेको मृत्यु निश्चित छ ।

सहरीकरणका लागि घडेरी प्लटीङ गर्ने गरिन्छ, जगजाहेर भएको कुरा हो । अन्न उब्जनी हुने जमिनमा सहरीकरण गर्न खोजियो भने उत्पादन बन्द हुन्छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भने यसले वातवरणलाई नकारात्मक असर पु¥याउँछ । वैज्ञानिक मान्यता अनुसार घडेरी प्लटीङ त्यस्तो ठाँउमा गर्न उपयुक्त मानिन्छ जहाँ अन्न उब्जनी हुँदैन र जमिन खेर गइरहेको छ । तर हाम्रो देशमा चाहि ठ्याक्कै उल्टो छ । अन्न भण्डारका रुपमा लिइने तराई क्षेत्रमा तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको घडेरीकरणले निम्त्याएको अव्यवस्थित सहरीकरण भने जहाँ अन्न उब्जनी हुँदैन त्यहाँ कृषि गर्न खोजिन्छ । जनसङ्ख्या वृद्धिले गर्दा मागहरु बढ्छन् तर माग अनुसारको अपूर्ति नहुनाले मानिस जस्तो सुकै पनि मूल्य तिरेर भएपनि ऊ आफ्नो आवश्यकतालाई पूरा गर्नतर्पm लाग्दछ । भनिन्छ हाम्रो देश नेपालका करिब ६० प्रतिशत मानिसहरु कृषि पेशामा अबद्ध रहेका छन् तर माग अनुसारको उत्पादन हुन सकिरहेको छैन र सधैँ भारतबाट आयतित उत्पादनको भरमा पर्नु पर्छ अहिले कृषि गरेर उत्पादन हुने धान, चामाल,गहूँ, लसुन, आलु, प्याज समेत भारतबाट आयत गनुपर्ने बाध्यता छ । विगतका दिनहरुमा हामीले यतिधेरै आयत गर्नु परेको थिएन तर आज हामीले छदाछदैको उब्जनीहुने उर्वर भूमिलाई पैसाको प्रलोभनमा परी भू–माफियाहरुलाई दिनानूनिदिन ती हिरा उत्पादन हुने जमिनलाई बेचि रहेका छौँ ।

यदि हामीले धान फलाउने जमिनलाई भू–माफियाहरुसँगको मिलोमातोमा घडेरी प्लटीङलाई प्रोत्साहोन गरेका थिएनौँ भने आजको यो दिन देख्ने थिएनौँ । हामीले आजको फाइदालाई मात्र हेरेर पुग्दैन भविष्यलाई पनि मनन गर्न सक्नुपर्छ । यदि उर्वर भूमि तराईमा जताततै सहरीकरण गर्न खोजिए हामीले पनि कोरीयाली र खाडी मुलुकहरुका भैmँ शत्प्रतिशत अन्न विदेशी मुलुकहरुबाट आयततित गर्नुपर्ने दिनहरु न्आउला भन्न सकिन्न । कोरीयाली र खाडी मुलुकहरु त आर्थीक रुपमा विकिशित पनि छन् उनीहरुलाई आयत गर्न कुनै समस्या नपर्ला तर आर्थीक रुपमा विपन्न भएको हाम्रो देशमा ‘भोकमारी’को अवस्था सिर्जना होला भन्न सकिन्न ।

Gobinda Pokharel

उब्जनी हुने जमिन थोरै हुनु र मागहरु धेरै हुनाले महंगी बढ्ने गरेको यथार्थ सबैलाई थाहा नहुन पनि सक्छ । सबैलाई थाहा भएकै कुरा न हो जमिनमा कृषकले अन्न उब्जाएर अन्य विविध पेशा अँगालेका मानिसहरुको पेटमा चारो हालिदिने काम गर्छ । त्यही भएर पनि कृषक सबैको अन्नदाताको रुपमा चिनिएको छ । तर तिनै किसानहरुलाई माग अनुसारको अपूर्ति गर्नका लागि उनीहरुले विभिन्न विषादीको प्रयोग गर्न बाध्य हुन्छन् । र माग अनुसारको अपूर्ति त हुँछन् तर शरीरलाई चाहिने आवश्यक भिटामिन, प्राटिन, कार्बोहाइड्रेट अदि अति अवश्यक तत्वहरु ती कृषि जन्य उत्पादन(तरकारी, धान, गहूँ आदि)हरुमा कमी हुन्छन् । फलस्वरुप ती विषादी हालेको तरकारीको खानाले शरीर कमजोर हुन पुग्दछ र विभिन्न रोगहरुले सजिलै आक्रमण गर्दछन् जसले गर्दा हामी नै असुरक्षित हुन पुग्छौँ । यो समस्या अहिले देशभरमा छन् । अहिले अत्याधिक रुपमा विषादी टमाटर र खोर्सानीमा बढि प्रायोग हुने गरेको विभिन्न अध्ययन तथा अनुसान्धानले देखाएको छ । यो त एउटा अहिले हामीले भोगि रहेको समस्या हो । त्यही भएर जमिनलाई दुरपयोग होइन सदुपयोक गर्न जरुरी रहेको छ ।

पहाडी भेगमा तराई भेगमा भन्दा कम रुपमा अन्न उब्जनी हुने गरेको छ भने प्रशस्तै मात्रामा खेर गइरहेको जमिन पनि छन् त्यस्तो ठाँउमा सहरीकरण गर्न उपयुक्त मानिन्छ । जहाँ कृषि गर्नुपर्ने हो त्यहाँ प्लटीङ गरिन्छ र जहाँ प्लटीङ गर्नुपर्ने हो त्यहाँ कृषि गरिन्छ । त्यही भएर पनि हामीले आजका दिनसम्म प्रगति गर्न सकिरहेका छैनौँ । प्रायः खाडी मुलुकहरुमा अन्न उब्जनी कम हुने गर्छ र त्यहाँ भौतिक पूर्वाधारको विकाससँगै आर्थीक वृद्धिदरले तीव्र रुपमा गति लिइरहेको छ । उनीहरु उब्जनी नहुने जमिनको क्षेत्रफल भरी भौतिक संरचनाको निर्माण गर्छन् । तर हामी यसको ठ्याक्कै उल्टो छ । यसलाई हामीले एउटा सशुभ संकेतको रुपमा हामीले लिनु जरुरी रहेको छ ।

हुन पनि हो कुनै पनि ठाँउको स्वरुप बदलिने किसिमको कार्य नै परिवर्तन हो । चाहे त्यो नकारात्मक पक्ष नै किन नहोस् । तर नेपाली समाजमा भौतिक रुपका संरचनाहरु निर्माण हुनलाई नै विकासको प्रमुख अंगका रुपमा लिएको पाइन्छ । यही उर्लाबारी नगरपालिका कै कुरा गरौँ तीव्र रुपमा विकासित भइरहेको अव्यवस्थित घडेरी प्लटीङमा निर्माणाधिन भौतिक संरचनाहरु र निर्माण भइसकको संरचनाहरु, आम मानिसले विकास भनेकै नयाँ नयाँ संरचनाहरु निर्माण हुनु भनेर । विचरा ! निर्दोष मानिसहरुलाई के थाहा यही भौतिक संरचना निर्माण गर्नका लागि सधैँभरी लाखौँ रुपँैया दिलाउन सक्ने उर्वर भूमि जमिन भू–माफियाको प्रालोभनमा परी मासिदै गएको । यो ती सबै मानिसहरुले बुझन जरुरी रहेको छ । सारकारले उर्वरभूमि विनाशलाई रोक्नका लागि कडा कानूनको व्यवस्था ल्याउन जरुरी रहेको छ । विशेष गरी सरकारले उब्जनीहने जमिनलाई घडेरी प्लटीङ गर्न खोज्नेलाई कारवाहीको दायारमा ल्याउन सके वातावरण संरक्षणमा टेवा पुग्नेछ भने अर्को तर्पm विभिन्न प्रकृतिक प्रकोभको भय पनि कम हुने छ । यस्तै घडेरी प्ल्टीङको सट्टामा घडेरी व्यवपारीहरुले ‘ग्रप हाजिङ’ गर्न सक्छन् । गुप्र हाउजीङमा एउटा ठूलो धेरै तल्लाको घरको निर्माण गरिन्छ र त्यहाँका प्रत्येक फ्ल्याटमा एक परिवार बस्न सक्छन् जसले गर्दा थोरै जमिनमा पनि धेरै परिवारहरु सजिले बस्न सक्छन् । यो सिस्टम अहिले राजधानी लगायत देशका अन्य सहर जस्तै पोखरा,विराटनगर आदि विभिन्न सहरहरुमा थालनी भैसकेको छ । आजैबाट हामीले जमिनको सदुपयोक गरेर यो धर्तीलाई जोगाउने की पैसाको प्रलोभनमा परी उब्जनी हुने जमिनलाई भू–माफियाहरुको हात लाग्न दिने यो कुराको मनन तपाईँहरु आपैmँ गर्नुहोस् ।